سه شنبه 14 بهمن 1404
Monday, 02 February 2026
زیستبوم دانشبنیان ایران پس از یک دهه رشد کمی، اکنون به ایستگاه تغییر استراتژی رسیده است؛ نقطهای که در آن دیگر الگوهای دهه ۹۰ برای ادامه مسیر کافی نیست. بررسیهای آماری نشان میدهد که تکیه صرف بر توسعه شرکتهای کوچک بدون درگیر کردن صنایع بزرگ، ظرفیت رشد این حوزه را به سقف خود نزدیک کرده است. مدیرکل دبیرخانه شورای راهبری تولیدات دانشبنیان نیز با اشاره به همین موضوع تأکید میکند که برای عبور از توقف فعلی، باید به سراغ یک نقشه راه متفاوت رفت که در آن صنعت و بازار سرمایه بازیگران اصلی باشند. به گفته وی سهم شرکتهای دانشبنیان حدود ۲.۸ درصد از GDP است.
به گزارش دیجیاتو به نقل از ایسنا، مهدی کرامتی، مدیرکل دبیرخانه شورای راهبری فناوریها و تولیدات دانشبنیان، در مراسم رونمایی از ششمین گزارش زیستبوم دانشبنیان با اشاره به مأموریت این دبیرخانه در اجرای قانون جهش تولید دانشبنیان، تمرکز اصلی فعالیت این شورا را اجرای قانون جهش تولید دانشبنیان دانست و گفت:
« دهه ۱۳۹۰ را میتوان دهه آغاز توسعه شرکتهای دانشبنیان دانست؛ دههای که این روند تا سال ۱۴۰۱ به اوج خود رسید و اکنون در همان سطح متوقف شده است. به نظر میرسد برای حرکت بعدی و ورود به مرحله جدید رشد، دیگر ادامه مسیر گذشته کافی نیست و نیازمند یک اقدام تازه، یک نقشه جدید و یک حرکت متفاوت هستیم.»
او در ادامه با بیان این که در دهه ۹۰ این ذهنیت در معاونت علمی شکل گرفته بود که هر اقدام مثبت، هر آرزوی توسعهای و هر حرکت برای پیشرفت علمی کشور باید از مسیر شرکتهای دانشبنیان عبور کند، اظهار کرد :
«در آن زمان، عملا بازیگر دیگری برای این حوزه متصور نبودیم؛ صنعت نقش کمرنگی داشت و دانشگاه در حاشیه دیده میشد. شرکت دانشبنیان در آن دوره، بهنوعی همهچیز تلقی میشد؛ از تولید دانش گرفته تا نگهداشت نخبگان، بازگشت نخبگان و حتی ارتباط میان صنعت و دانشگاه. همین نگاه باعث شد وقتی قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان را مرور میکنیم، میبینیم تقریبا همه ابزارهای حمایتی پشت این شرکتها قرار گرفته است.»
مدیرکل دبیرخانه شورای راهبری فناوریها و تولیدات دانشبنیان معاونت علمی، با اشاره به نتایج ششمین گزارش زیستبوم دانشبنیان، گفت بر مبنای این گزارش، تعداد شرکتهای دانشبنیان از حدود ۲۰۰ شرکت به بیش از ۱۰ هزار شرکت رسیده، اما سؤال اصلی این است که این رشد کمی، از نظر کیفی چه وضعیتی دارد؛ اینکه این شرکتها چه میزان اشتغال ایجاد کردهاند، فروش و صادرات آنها چگونه بوده و آیا میتوان آنها را شرکتهای «جاندار» و کیفی دانست یا خیر.
او در ادامه با استناد به آمارها بیان کرد که شرکتهای دانشبنیان در حال حاضر بیش از ۴۰۰ هزار نفر اشتغال تماموقت ایجاد کردهاند، کرامتی همچنین در این باره توضیح داد: «بخشی از این آمار به دلیل محرمانه بودن در گزارش منتشر نشده، اما عدد واقعی بیش از ۴۰۰ هزار نفر است. اگر اشتغال تماموقت کشور را حدود ۱۱ میلیون نفر یا اندکی بیشتر در نظر بگیریم، سهم شرکتهای دانشبنیان از اشتغال تماموقت کشور به حدود ۴ درصد میرسد. این نشان میدهد که شرکتهای دانشبنیان توانستهاند از نظر اشتغال، جایگاه قابلتوجهی در اقتصاد کشور پیدا کنند.»
مدیرکل دبیرخانه شورای راهبری فناوریها و تولیدات دانشبنیان معاونت علمی، با اشاره به آخرین گزارش منتهی به پایان سال ۱۴۰۳، اظهار کرد:
«در این گزارش، درآمد شرکتهای دانشبنیان رقمی نزدیک به ۱۸۰۰ همت و اندکی کمتر از این عدد است. اگر این رقم را نسبت به تولید ناخالص داخلی کشور محاسبه کنیم، سهم شرکتهای دانشبنیان حدود ۲.۸ درصد از GDP کشور خواهد بود. این آمار نشان میدهد که شرکتهای دانشبنیان توانستهاند فروش مناسبی داشته باشند، جایگاه خود را در بازار پیدا و نیروی انسانی جذب کنند، نخبگان را نگه دارند و حتی در مواردی آنها را به کشور بازگردانند.»
او در ادامه درباره این موضوع که آیا شرکتهای دانشبنیان توانستهاند با سایر اجزای اقتصاد و ساختارهای کشور ارتباط برقرار کنند یا خیر، گفت: «بر اساس آمارهای موجود، شرکتهای دانشبنیان توانستهاند حدود ۲.۷ درصد از تسهیلات بانکی را به خود اختصاص دهند و همچنین ۱۶ درصد از ضمانتنامههای بانکی صادرشده مربوط به این شرکتها است؛ آماری که نشان میدهد ارتباط میان مجموعههای دانشبنیان و نظام بانکی کشور برقرار شده است.»
کرامتی در پایان یادآور شد که ممکن است نقدهایی درباره نحوه توزیع این تسهیلات و ضمانتنامهها وجود داشته باشد؛ اینکه چه سهمی به چه شرکتهایی رسیده یا چه تعداد از شرکتها همچنان نتوانستهاند با بانکها ارتباط برقرار کنند، اما در مجموع، شکلگیری این ارتباط را نمیتوان نادیده گرفت.
مدیرکل دبیرخانه شورای راهبری فناوریها و تولیدات دانشبنیان معاونت علمی در ادامه این مراسم با اشاره به وضعیت حضور شرکتهای دانشبنیان در بازار سرمایه، گفت: « در حال حاضر بیش از ۱۰۰ شرکت دانشبنیان در بازار سرمایه و در تابلوها و بازارهای مختلف پذیرش شدهاند. این شرکتها حدود ۱۳ درصد از تعداد شرکتهای حاضر در بازار سرمایه و نزدیک به ۴.۷ تا ۵ درصد از ارزش بازار را به خود اختصاص دادهاند.»
کرامتی با بیان این که قانون شرکتهای دانشبنیان باعث ایجاد شرکتهای جدید شده و شرکتهای موجود را شناسایی کرده و به آنها برچسب دانشبنیان داده است، ادامه داد: «اساس آمارهای موجود، حدود ۶۲ درصد از شرکتهای دانشبنیان کشور پس از سال ۱۳۹۲ تأسیس شدهاند که نشان میدهد بخش قابلتوجهی از این شرکتها، محصول فضای ایجادشده پس از تصویب قانون هستند.»
مدیرکل دبیرخانه شورای راهبری فناوریها و تولیدات دانشبنیان معتقد است که امروز صنایع نیز باید به سمت دانشبنیان شدن حرکت کنند:
«سرمایهگذاران باید وارد این حوزه شوند، صنایعی که تاکنون فعالیت دانشبنیان نداشتهاند، باید به این مسیر وارد شوند و نظام بانکی و بازار سرمایه نیز باید نقش فعالتری ایفا کنند. آماری که درباره حضور شرکتهای دانشبنیان در بانکها و بازار سرمایه ارائه شد، بیش از آنکه حاصل حرکت نظام بانکی یا بازار سرمایه به سمت شرکتهای دانشبنیان باشد، نتیجه تلاش خود این شرکتها برای گرفتن حق و سهمشان بوده است. در واقع یا حرکتی از سوی این نهادها وجود نداشته یا این حرکت بسیار محدود بوده است.»
کرامتی در پایان با بیان این که در کنار شرکتهای دانشبنیان، بازیگران دیگری نیز در زیستبوم نوآوری نقش دارند، افزود: «از جمله این بازیگران سرمایهگذاران، صندوقها، صندوقهای پژوهش و فناوری، نهادهای عمومی، دستگاههای دولتی و تنظیمگران هستند. بازیگرانی که از سال ۱۳۹۱ تا حدود سال ۱۴۰۱، بهتدریج به این نتیجه رسیدیم که اقتصاد دانشبنیان بدون به رسمیت شناختن آنها شکل نخواهد گرفت.»
