طرفدارِ چیزی بودن هرگز به معنای ضدِ کس دیگری بودن نیست

همشهری آنلاین: پیش از آغاز اهدای جوایز بخش مسابقه، ویم وندرس، رئیس هیئت داوران جشنواره فیلم برلین، مراسم را با بیانیه‌ای از پیش آماده آغاز کرد؛ بیانیه‌ای در واکنش به جنجالی که از نشست خبری روز افتتاحیه هفته گذشته گریبان جشنواره را گرفته بود، زمانی که او به‌طور بحث‌برانگیزی گفته بود فیلمسازان «وزنه تعادل سیاست‌اند، ما نقطه مقابل سیاست هستیم.»

او سخنانش را با لحنی ظریف‌تر و آشتی‌جویانه‌تر اصلاح کرد و اعلام کرد زبان فعالان سیاسی و زبان هنرمندان سینما متمایز اما مکمل یکدیگرند. این سخنان در میانه مراسمی بیان شد که چندین فیلم آشکارا سیاسی را مورد تقدیر قرار داد؛ از جمله برنده بخش «پرسپکتیوز» یعنی «روایت‌هایی از یک محاصره» ساخته فیلمساز فلسطینی-سوری عبدالله الخطیب، که در سخنرانی‌اش دولت آلمان را «شریک نسل‌کشی اسرائیل در غزه که شما ترجیح می‌دهید به آن اهمیتی ندهید» خواند.

در همین حال، هیئت داوران به ریاست وندرس جوایزی به «نامه‌های زرد» ساخته ایلکر چاتاک، کارگردان آلمانی-ترک، درباره سرکوب اعتراض‌های هنری توسط دولت ترکیه، و همچنین به «رستگاری» ساخته امین آلپر، کارگردان ترک، اعطا کرد؛ فیلمی درباره یک قتل‌عام که کارگردانش آن را تمثیلی از فجایع متعدد جهانی، از جمله رویدادهای اخیر در فلسطین و ایران، توصیف کرد.

وندرس در پایان بیانیه‌اش به‌طور معناداری بخشی از سخنرانی سال گذشته تیلدا سوینتن — برنده خرس طلایی افتخاری — را نقل کرد؛ سوینتن یکی از بیش از صد هنرمند سینماست که این هفته نامه‌ای سرگشاده در انتقاد از «سکوت» وندرس و برلیناله درباره فلسطین امضا کردند.

متن کامل بیانیه وندرس:

«زبان مشترک در برلیناله چیست؟ جدا از کلمات، چگونه درباره آنچه می‌اندیشیم و آنچه درباره جهان احساس می‌کنیم بیان می‌کنیم — این جهان زیبا، دیوانه‌وار پیچیده، هراس‌انگیز و از کنترل خارج که امروز در آن زندگی می‌کنیم؟ این زبانِ سینماست که این هیئت داوران از هفت کشور را به هم پیوند داد. این زبان غالب برلیناله در هفت دهه گذشته بوده است. همواره زبان منتقدان و روزنامه‌نگاران نیز در کنار آن حضور داشته است. زبان سیاست هم همیشه حاضر بوده، چرا که برلین همواره و هنوز مکانی به‌شدت سیاسی بوده است.

و از آنجا که در قرن بیست‌ویکم زندگی می‌کنیم، زبان اینترنت نیز وجود دارد — زبانی سریع و جهانی. اخیراً شاهد نزاعی بر سر این بوده‌ایم که کدام زبان باید در این جشنواره مرجع تفسیر باشد. زبان ما، یعنی سینما، بسیار ظریف و چندلایه است و به تعداد فیلمسازان، رویکردهای گوناگون دارد؛ و آثاری که پیش از ما دیدید نیز بخشی از آن‌اند. آنچه بیشتر آثار فیلمسازان را به هم پیوند می‌دهد، شفقت است. در هر ۲۲ فیلمی که دیدیم، این رویکرد غالب بود و در فیلم‌هایی که امشب جایزه می‌گیرند نیز بازتاب خواهد یافت. زبان سینما همدلانه است. زبان شبکه‌های اجتماعی مؤثر است.

باید درباره آن شکاف مصنوعی که اینجا در برلین شکل گرفته صحبت کنیم. فعالان عمدتاً در اینترنت برای آرمان‌های انسانی مبارزه می‌کنند — یعنی کرامت و حفاظت از جان انسان‌ها. این‌ها آرمان‌های ما هم هست. همان‌طور که فیلم‌های برلیناله به‌روشنی نشان می‌دهند، بیشتر ما فیلمسازان شما را تشویق می‌کنیم. همه ما شما را تشویق می‌کنیم. شما کاری ضروری و شجاعانه انجام می‌دهید. اما آیا لازم است این کار در رقابت با کار ما باشد؟ آیا زبان‌های ما باید با هم برخورد کنند؟

ابزارهای ما داستان‌ها، چهره‌ها، مکان‌ها، کلمات و احساسات‌اند. رویکردهای ما می‌تواند انتقادی، هجوآمیز، طنزآلود، دراماتیک یا شاعرانه باشد، اما همواره پیچیده و چندوجهی است. مؤثرترین ابزار ما در آلمانی واژه‌ای است که آن را دوست دارم: “anschaul.” ترجمه‌اش به انگلیسی دشوار است: نوعی غوطه‌وری بصری، حسی و وجودی. اما حتی اگر زبان‌های ما تا این اندازه متفاوت باشند، ما به یکدیگر نیاز داریم: فعالان، دوستان سرکوب‌شدگان، معترضان به سرکوبگران. اگر یکدیگر را متحدانی با زبان‌هایی متفاوت اما مکمل بدانیم، آرمان‌های مشترکمان شانس بیشتری برای مقاومت در برابر بادهای متغیر مصرف‌گرایی، انتزاع و اشباع بیش از حد خواهند داشت.

بیایید دامنه و امکان تأثیر یکدیگر را نادیده نگیریم یا دست‌کم نگیریم. سینما در برابر فراموشی مقاوم‌تر و بی‌تردید ماندگارتر از دامنه توجه کوتاه‌مدتی است که اینترنت فراهم می‌کند، در حالی که فوریت — نه، فوریتِ شما — به جاهایی می‌رسد که فیلم‌های ما نمی‌رسند. این نباید رقابت باشد. این یک مشارکت است. تیلدا سوینتن سال گذشته هنگام دریافت خرس طلایی سخن زیبایی گفت: “طرفدارِ چیزی بودن هرگز به معنای ضدِ کس دیگری بودن نیست. ” این جمله آن‌قدر ساده است که اغلب به‌آسانی نادیده گرفته می‌شود.»