الهه جعفرزاده: بامداد شنبه ۲-۱۲-۱۴۰۴، زمینلرزهای با بزرگای ۴.۵ بخشهایی از استان گیلان را لرزاند؛ رخدادی که هرچند گزارشی از خسارت فوری در پی نداشت، اما بار دیگر اهمیت موقعیت لرزهخیز این استان و ضرورت توجه به ارزیابی ریسک و برنامهریزی توسعه را یادآور شد.
دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، در گفتوگو با خبرآنلاین ضمن تشریح جزئیات این زمینلرزه، به سابقه لرزهخیزی گیلان، تجربه زلزله ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ و روند توسعه در پهنههای پرخطر اشاره میکند و نسبت به فراموشی تدریجی مخاطرات زمینلرزه هشدار میدهد.
او در اینباره میگوید: «زلزله با بزرگای ۴.۵ در ساعت ۸:۳۹ بامداد شنبه - دوم اسفند ماه، در رودبنه گیلان در بخش وسیعی از استان گیلان حس شد و بسیاری از مردم به همین دلیل از ساختمانها خارج شده و به خیابانها آمدند. زلزله در بخش رودبنه لاهیجان رخ داد و البته تا ساعاتی بعد با گزارش خسارت همراه نشد. ژرفای کانونی ۱۲ کیلومتر و در ۴۰ کیلومتری شرق رشت و در شمال لنگرود و لاهیجان واقع بود.
جایی که این زمینلرزه در نزدیکی ساحل دریای کاسپین رخ داد محلی است که با تلاقی دو گسل مهم البرز و لاهیجان نزدیک است. پهنه ساحلی دریا در استان گیلان با گسلهای فعال و مرزهای بین کوه و دشت مشخص شده و بخش میانی و انتهایی گسل آستارا مرز کوه و دشت را مشخص میکند. پهنه گسله در نزدیکی رشت زلزلهخیزی دستگاهی نشان نداده است و در این پهنه با یک نبود لرزهای مواجهیم لذا باید دقت بیشتری نسبت به احتمال یک زمینلرزه بزرگ در این مناطق داشته باشیم.»
یادآوری زلزله ۳۱ خرداد ۱۳۶۹؛ اولین زلزله شهری ایران
استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله اشاره میکند: «گیلان محل یکی از مهمترین زمینلرزههای اخیر در ایران است. زلزله ۳۱ خرداد ۶۹ موجب آسیبهای جانی و مالی گستردهای شد. زلزله منجیل اولین زلزله به معنی واقعی شهری ایران بود. سه شهر ایران در این زلزله تقریباً به طور کامل یا با درجه بسیار زیاد تخریب شدند: منجیل، رودبار و لوشان. اولین زلزله ایران بود که در آن آسیبهای جدی به سد سفیدرود و سیلوهای لوشان و رشت، بیمارستان رودبار، نیروگاه لوشان و دهها دهنه پل و کیلومترها جاده و مخازن آب متعدد و کانالهای انتقال آب وارد شد و البته بیش از ۱۵ هزار کشته و ۴۰ هزار مجروح برجای ماند.
حدود ۵۰۰ نفر از این کشتهها فقط زیر زمینلغزشهای ناشی از رخداد زمینلرزه (مانند آنچه در لغزش روستای فتلک بر روی روستای فیشم در شمال رودبار با ۲۵۰ کشته رخ داد) مدفون شدند.»
از رویکرد محافظهکارانه تا توسعه بدون ارزیابی ریسک
مهدی زارع میگوید: «در سالهای نخستین بعد از رخداد زلزله و به ویژه در سالهای ۱۳۶۹ و ۱۳۷۰ که بازسازی تدریجی ساختمانهای مسکونی در حال انجام بود، مردم منجیل و رودبار و با اثرپذیری روانی از این رخداد ۶۹ تلاش میکردند تا در ساخت و ساز رویکردی محافظهکارانه داشته باشند. به نحوی که در بازدیدی از پهنه زلزلهزده در شهریور ۱۳۷۰ (حدود ۱۵ ماه بعد از رخداد زمینلرزه) به همراه استاد مهندس علی اکبر معین فر (اولین مهندس زلزله ایران) با دیدن میزان تیرآهن و مهاربندهایی که در حین ساختمانهای جدید به کار میرفت، ابراز کردند که این نوع ساخت و ساز (با کاربرد زیادتر از حد لزوم تیرآهن) نیز اسراف است.»
او ادامه میدهد: «ولی همین رویکرد محافظهکارانه به نظر میرسد که به تدریج فراموش شده و به ویژه آنکه در حدود ۱۵ سال اخیر به کناری گذاشته شده و عملاً روند توسعه بدون پلان و برنامه برای ارزیابی ریسک پیگیری شده است. اکنون در منطقه منجیل و رودبار ساختمانهای متعدد و جدیدی در حال احداث است و نمونه این رویکرد بدون توجه به خطر زمینلرزه، ساخت مجتمعهای مسکن مهر در محدودهای با ریسک بالا در شهر رودبار است، و همچنین احداث آپارتمانها در حاشیه رودبار در محدودهای بسیار ناپایدار و با خطرهای گوناگون زمینشناختی (زمینلغزش، تشدید در اثر رخداد هر زمینلرزه بعدی به دلیل اثر توپوگرافی و …) مثال مهمی از فراموشی زمینلرزه ۱۳۶۹ در همان پهنه است.»
افزایش تأسیسات و خطر زمینلغزش در مسیرهای زیرساختی
استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله خاطرنشان میکند: «از سوی دیگر توجه شود که در منطقه منجیل و رودبار و لوشان علاوه بر رشد طبیعی جمعیت، امکان و تأسیسات جدیدی افزوده شده است. جمعیت علاوه بر تلفات در هنگام زلزله، به دلیل مهاجرت ابتدا در سالهای بعد از زلزله کاهش یافته است. برآوردی که در مورد جمعیت شهرستان رودبار برای سال ۱۳۶۹ وجود دارد، حدود ۱۴۰ هزار نفر است که با رخداد زمینلرزه در سال ۱۳۷۵ به حدود ۱۰۰ هزار نفر میرسد.»
بنا به گفته زارع، «ساختمانها و تأسیسات جدیدالاحداث از فراموشی تدریجی خاطره زلزله منجیل خبر میدهد. علاوه بر مسکن مهر، منطقه مذکور کارگاهی بزرگ ساختمانی برای احداث و تکمیل آزادراه قزوین-رشت و همچنین ساخت راهآهن در همین مسیر است. به ویژه در قطعه منجیل به رودبار هر دو مسیر یادشده، نواحی بسیار حساس از دید رخداد زمینلغزشهای مهم در هر رخداد زمینلرزه بعدی وجود دارد، که به نظر میرسد در حین راهسازی و در هنگام انتخاب مسیر و یا حفر ترانشه به این موضوع با حساسیت لازم برخورد نشده و محلهای متعددی با پتانسیل بالای رخداد زمینلغزشهای مهم در مسیر آزادراه و راهآهن در حد فاصل جنوب لوشان تا شمال رستمآباد ایجاد شده است.»
۴۷۲۳۲
