شایع‌ترین سرطان‌های کودکان در ایران: نگاهی به چالش‌ها و امیدها به مناسبت کمپین جهانی سرطان ۲۰۲۶

این کمپین، که توسط اتحادیه بین‌المللی کنترل سرطان (UICC) هدایت می‌شود، بر قرار دادن افراد در مرکز مراقبت‌ها تمرکز کرده و راه‌های نوینی برای ایجاد تفاوت پیشنهاد می‌کند. گرچه این کمپین در حال حاضر به پایان رسیده است، اما افزایش آگاهی، پیشگیری و اقدام زودهنگام همچنان اهمیت دارد. به همین مناسبت گفتگویی اختصاصی با دکتر علیرضا دانشگری، معاونت درمان بیمارستان فوق تخصصی سرطان کودک محک، انجام شده‌است. دکتر دانشگری، متخصص کودکان با سال‌ها تجربه در حوزه سرطان کودکان و فعالیت در تنها بیمارستان فوق‌تخصصی سرطان کودکان ایران (محک) ، در این گفتگو به بررسی وضعیت کنونی سرطان کودکان در کشور پرداخته و بر اهمیت حیاتی تشخیص زودهنگام، بهبود دسترسی به درمان‌های استاندارد و ارائه حمایت‌های روانی جامع به کودک و خانواده تأکید کرده است.

دکتر دانشگری در این گفتگو، شایع‌ترین انواع سرطان در میان کودکان ایرانی را سرطان خون (لوسمی)، تومورهای مغزی، لنفوم (سرطان غدد لنفاوی)، نوروبلاستوم، سرطان کلیه، تومورهای چشم و سارکوم‌ها عنوان کرد. او توضیح داد که الگوی سرطان کودکان در ایران طی ۱۰ سال گذشته تغییر خاصی نداشته و تقریباً مشابه الگوی جهانی است. در بیمارستان محک، که یک مرکز ارجاعی است، تومورهای مغزی بیشتر تحت درمان قرار می‌گیرند، اما به طور کلی، سرطان خون و تومورهای مغزی همچنان شایع‌ترین موارد هستند. وی افزود که در سال‌های اخیر، افزایش موارد بیشتر می‌تواند به دلیل بهبود شناسایی و سیستم ارجاع باشد.

در مورد علل ابتلا، دکتر دانشگری تأکید کرد که علت اصلی سرطان کودکان ناشناخته است و تنها در ۱۰ درصد موارد، عوامل ژنتیکی نقش دارند. عوامل محیطی و ژنتیکی با ایجاد تغییرات در ژنوم سلول‌ها منجر به سرطان می‌شوند. این در حالی است که در بزرگسالان، عوامل محیطی و اجتماعی مانند مصرف سیگار، چای داغ، تماس مزمن با نور آفتاب، تغییرات الگوی غذایی و گذار از زندگی سنتی به صنعتی، تأثیر بیشتری دارند. بنابراین، تفاوت اصلی در این است که سرطان کودکان کمتر به سبک زندگی وابسته است و بیشتر ریشه در عوامل ناشناخته یا ژنتیکی دارد.

از نظر گروه‌های سنی، دکتر دانشگری اشاره کرد که توزیع ابتلا بسته به نوع سرطان متفاوت است. برای مثال، تومورهای چشمی اغلب در سنین پایین و زیر یک سال دیده می‌شود، سرطان خون و تومورهای مغزی عمدتاً در سنین ۱ تا ۱۰ سال، و تومورهای استخوانی در بالای ۱۰ سال شایع‌تر است.

در بحث نرخ بهبود، وی گفت که درصد بهبودی کودکان مبتلا به سرطان در جهان به سطح رفاهی و اقتصادی کشورها بستگی دارد؛ از ۲۰ درصد در کشورهای فقیر تا ۸۰ درصد در کشورهای پیشرفته. در ایران، نرخ بقای ۵ ساله به طور متوسط ۶۵ تا ۷۵ درصد است. عوامل کلیدی مؤثر بر این نرخ شامل سن و جنس کودک، نوع تومور، زمان تشخیص، دسترسی به درمان و سطح فرهنگی خانواده هستند.

دکتر دانشگری در مورد جنبه‌های روانی کودکان مبتلا تأکید کرد که آن‌ها بسته به سن و سطح آگاهی، افسردگی و اضطراب را تجربه می‌کنند. در بیمارستان محک، ویزیت روزانه توسط متخصصان روانشناسی انجام می‌شود تا به سازگاری کودکان کمک کند. وی افزود که حمایت‌های روانی، همراهی خانواده و مداخلات حرفه‌ای بیشترین کمک را به کودکان می‌کند. همچنین، انگ اجتماعی یا ترحم افراطی می‌تواند به روحیه کودکان آسیب بزند، زیرا کودک آگاه به بیماری نیاز به حمایت واقعی برای طی دوره درمان دارد.

در مقایسه درمان کودکان و بزرگسالان، دکتر دانشگری توضیح داد که نوع درمان و داروها بر اساس نوع سرطان متفاوت است، که در کودکان و بزرگسالان اغلب فرق می‌کند. نشانه‌های ظاهری مانند درد، تورم یا خونریزی در هر دو گروه ممکن است رخ دهد، اما در کودکان، علائم ممکن است مبهم‌تر باشد، مانند خستگی مداوم، تب بدون دلیل یا کاهش وزن، که کمتر شایع یا متفاوت از بزرگسالان است.

در مورد خانواده‌ها، وی هشدار داد که مواجهه اولیه با تشخیص اغلب با اشتباهاتی مانند مراجعه به مراکز غیرعلمی یا درمان‌های سنتی همراه است، که منجر به تأخیر در درمان می‌شود. والدین معمولاً مراحل افسردگی و اضطراب را طی می‌کنند و بسیاری در طول درمان دچار فرسودگی روانی می‌شوند، که نیاز به مداخلات روانشناختی دارد. آمار دقیقی از درصد فروپاشی ارائه نشد، اما تأکید بر حمایت روانی از خانواده‌ها بود.

بزرگ‌ترین ضعف سیستم سلامت، به گفته دکتر دانشگری، در تشخیص زودهنگام است، که به دقت والدین و پزشکان اولیه بستگی دارد. وی پیشنهاد کرد که سیستم سلامت باید اطلاع‌رسانی و آگاهی عمومی درباره علائم سرطان کودکان را افزایش دهد، و رسانه‌هایی مانند صدا و سیما در این زمینه فعال‌تر باشند. آموزش کافی برای تشخیص علائم هشدار در نظام سلامت نیاز به بهبود و ارتقا دارد.

دکتر دانشگری در پایان تأکید کرد که تشخیص زودهنگام کلیدی‌ترین عامل در بهبود است و بیمارستان محک، با حمایت از هزاران کودک، نقش مهمی در این زمینه ایفا می‌کند. این گفتگو نشان‌دهنده امیدواری به پیشرفت‌های درمانی است، اما بر لزوم اتحاد جامعه برای مقابله با سرطان تأکید دارد.