خبرگزاری مهر،گروه استانها، کوروش دیباج: ابن سینا، فیلسوف، پزشک، و متفکر بزرگ ایرانی، نه تنها در تاریخ فلسفه اسلامی بلکه در تاریخ فلسفه جهانی نقشی بیبدیل دارد. تأملات او در حوزه متافیزیک، فلسفه اخلاق و پزشکی، چارچوبی نظاممند برای درک معنای زندگی ارائه میدهد که هنوز امروز، در عصر پیچیده علوم انسانی و زیستشناسی، کاربردی و الهامبخش است. نکته قابل توجه این است که ابن سینا ارتباط عمیقی با اصفهان دارد؛ او مدت طولانی از زندگی خود در این شهر میزیسته است و فعالیتهای علمی و فلسفی او بخشی از میراث فکری اصفهان را شکل داده است. این امر نشان میدهد که بازاندیشی و تدقیق آموزههای او در بستر فرهنگی و تاریخی اصفهان، نه تنها یک ضرورت علمی بلکه یک ضرورت فرهنگی و اجتماعی است.
امروزه، با پیچیدگیهای زندگی مدرن، فهم عمیقتر از معنا و سعادت انسانی، رابطه میان عقل و اخلاق، و جایگاه جسم و روح، بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. فلسفه ابن سینا، که تلفیقی از عقل نظری، اخلاق عملی و دانش پزشکی است، میتواند چارچوبی برای بازشناسی سبک زندگی، تربیت نفسانی و سلامت روان و جسم ارائه دهد. در این راستا حامد ناجی، دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان در گفتوگو با خبرنگار مهر به تشریح جایگاه سعادت و کمال انسان از منظر ابن سینا پرداخت که مشروح آن را در زیر از نظر میگذرانید.
*لطفاً توضیح دهید که چرا سعادت انسانی برای فهم فلسفه ابن سینا نقطه آغاز محسوب میشود؟
همانطور که میدانید، مسئله سعادت یکی از بنیادیترین مفاهیم در فلسفه اخلاق است. همه ما انسانها به دنبال یک زندگی سعادتمند هستیم، اما تعریف دقیق آن پیچیده و چندبعدی است. اگر بخواهیم این بحث را از دیدگاه تاریخی بررسی کنیم، ابتدا به ارسطو میرسیم. ارسطو برای هر موجودی یک «کارکرد» تعریف میکند و میگوید موجود زمانی به سعادت میرسد که کارکرد خود را بهطور صحیح انجام دهد. مثلاً اگر گوسفندی رشد کرده و گوشتش مناسب باشد، از نظر ارسطو، گوسفند به سعادت خود رسیده است!
اما انسان، به عنوان موجودی ناطق و مختار، پیچیدگی بیشتری دارد. انسان دارای دو فعالیت اصلی است: فعالیت اخلاقی و فعالیت نظری. ارسطو معتقد است که کمال انسان در گرو فعالیت نظری است، یعنی همان تحقق قوه ناطقه یا تفکر انسانی.
*این نگاه ارسطویی به سعادت انسانی با نگرش ابن سینا چه تفاوتهایی دارد؟
تفاوت اصلی در نگاه چندبعدی ابن سینا است. فارابی، که پیش از ابن سینا آمده، انسان را سهبخشی میداند: قوه نظری، قوه فکری و قوه اخلاقی. ابن سینا هم بر این سهگانگی تأکید دارد، اما ساختار بسیار منسجمتری ارائه میدهد. در نگاه او، انسان برای رسیدن به سعادت، باید هم قوه نظری خود را پرورش دهد، هم قوه فکری و هم قوه اخلاقی خود را تقویت کند. به عبارت دیگر، سعادت انسانی یک پروسه تدریجی و جامع است که هر مرحله آن به مرحله دیگر متکی است.
شما در توضیح خود به سه روح انسانی اشاره داشتید: نباتی، حیوانی و انسانی. لطفاً رابطه این سه روح را با کمال و سعادت انسان شرح دهید.
ابن سینا معتقد است که انسان سه سطح روح دارد:
۱.روح نباتی که منبع حیات و رشد فیزیکی است؛
۲.روح حیوانی که مرکز آن قلب و مسئول احساسات و غرایز است؛
۳.روح انسانی که در مغز مستقر است و قابلیت تأمل، عقل نظری و اخلاقی دارد.
برای رسیدن به سعادت، روح انسانی باید بر دو روح دیگر سیطره داشته باشد. اگر کمال نباتی و حیوانی حاصل نشود، کمال انسانی نیز ناقص خواهد بود. این هماهنگی سهگانه، اساس فلسفه عملی و اخلاقی ابن سینا است و نشان میدهد که سعادت صرفاً یک تجربه لذتمحور نیست، بلکه فرآیندی نظاممند و مستلزم تربیت دقیق روح و بدن است.
*این تربیت چگونه در زندگی روزمره تحقق مییابد؟
یکی از نکات برجسته در فلسفه ابن سینا، توجه او به مزاج است. مزاج انسان، محصول تعامل چهار عنصر بنیادی جهان—آتش، آب، خاک و باد—است و بر جسم، روان و اخلاق او اثر مستقیم دارد. سبک زندگی، تغذیه، محل سکونت، حتی ازدواج، باید بر اساس مزاج فرد تنظیم شود. اگر این سازوکار رعایت نشود، تربیت اخلاقی و کمال انسانی ناقص خواهد بود.
مثلاً کسی با مزاج صفراوی اگر در محیطی نامناسب زندگی کند، انرژی و فعالیتش کاهش یافته و رسیدن به فضائل اخلاقی برای او دشوار میشود. ابن سینا دقیقاً این نکته را مطرح میکند که اصلاح مزاج و تنظیم سبک زندگی پیششرط دستیابی به سعادت و اخلاق نیکو است.
*پس در نگاه ابن سینا، اخلاق و پزشکی با هم پیوند دارند؟
دقیقاً. ابن سینا فلسفه پزشکی و فلسفه اخلاق را جدا نمیداند. پزشک در نگاه او تنها کسی نیست که به درمان بیماریهای جسمی میپردازد، بلکه کسی است که با شناخت مزاج، بدن و روان، زمینه رشد اخلاقی و عقل نظری انسان را فراهم میکند. پزشکی در خدمت متافیزیک و کمال انسانی است؛ به عبارتی، طب و فلسفه مکمل یکدیگرند.
*این نگاه چه تأثیری بر درک امروز ما از سبک زندگی سالم دارد؟
امروز که با سبک زندگی مدرن و پیچیدگیهای اجتماعی روبهرو هستیم، آموزههای ابن سینا کاربردی و ضروری است. او به ما میآموزد که سلامت جسم و روان و تربیت اخلاقی بدون شناخت و اصلاح مزاج و رعایت سبک زندگی درست، امکانپذیر نیست. این فلسفه میتواند راهنمایی برای بازتعریف سبک زندگی، تربیت فرزندان و حتی سیاستگذاری فرهنگی و بهداشتی در اصفهان باشد.
*درباره نقش تکرار و عادت در تربیت اخلاقی چه نظری دارید؟
ابن سینا بر اهمیت پروسه تربیت تأکید دارد. فضایل اخلاقی بهصورت ناگهانی شکل نمیگیرند؛ بلکه نتیجه تکرار رفتارهای صحیح و هماهنگی آنها با مزاج و قوه انسانی است. به بیان دیگر، اصلاح اخلاقی یک فرآیند مستمر است و نیازمند صبر، ممارست و شناخت دقیق از خود است
*آیا ابن سینا در این زمینه با ملاصدرا یا دیگر متکلمان اسلامی تفاوت دارد؟
حامد ناجی: بله، ملاصدرا بیشتر به بعد متافیزیکی و عقل نظری میپردازد و کمتر بر ارتباط مستقیم بین جسم، مزاج و اخلاق تأکید دارد. ابن سینا اما یکپارچگی بین جسم، روان و اخلاق را محور میکند و به همین دلیل در حوزه فلسفه عملی، منحصر به فرد است.
*استاد، با توجه به این آموزهها، جایگاه اصفهان در بازاندیشی فلسفه ابن سینا چیست؟
اصفهان، به عنوان شهری با میراث غنی علمی و فرهنگی، زمینه مناسبی برای بازاندیشی و کاربرد عملی اندیشههای ابن سینا دارد. ما نه تنها میتوانیم فلسفه او را مطالعه کنیم، بلکه میتوانیم آموزههایش را در سبک زندگی، تربیت نفسانی، سلامت جسم و روان، و سیاست فرهنگی به کار ببریم. بازاندیشی اندیشههای سینوی در اصفهان، هم پاسداشت میراث علمی شهر است و هم فرصتی برای ارتقای کیفیت زندگی امروز.
*سخن پایانی شما درباره اهمیت بازاندیشی فلسفه ابن سینا چیست؟
بازاندیشی فلسفه ابن سینا، به ویژه در زمینه معنای زندگی، سعادت و کمال انسانی، به ما میآموزد که زندگی نیکو تنها با تأمل نظری حاصل نمیشود، بلکه نیازمند هماهنگی میان عقل، اخلاق و جسم است. این فلسفه، یک چارچوب عملی و نظری برای زندگی انسانی ارائه میدهد که میتواند الهامبخش نسلهای امروز باشد، به ویژه در شهری مانند اصفهان که تاریخ و فرهنگ غنی علمی دارد.
