همشهری آنلاین - مریم سرخوش: انرژی هستهای امروز از یک مفهوم صرفاً سیاسی یا نظامی فراتر رفته و به یکی از فناوریهای راهبردی در حوزه سلامت تبدیل شده است. حاصل این تحول، رادیوداروهایی است که با بهرهگیری از مواد رادیواکتیو، سلولهای سرطانی را هدفمند شناسایی و نابود میکنند و آسیب حداقلی برای بافتهای سالم دارند.
طبق آمارهای جهانی، بیش از ۳۰ میلیون روش تشخیصی پزشکی هستهای هر سال در دنیا انجام میشود و میلیونها بیمار از رادیوداروها برای تشخیص و درمان بهره میبرند. در ایران هم سالانه صدها هزار بیمار از خدمات پزشکی هستهای استفاده میکنند و نکته مهم این که در جمع تولیدکنندگان اصلی برخی رادیوداروهای مهم منطقه هم قرار دارد.
به گفته رئیس سازمان انرژی اتمی ایران همین حالا حدود ۱.۵ میلیون بیمار از ۷۲ نوع رادیودارو بومی استفاده میکنند که برخی از این محصولات در تراز نخست جهانی قرار دارند. ۲۰ رادیودارو هم در مرحله تحقیق و توسعه قرار دارند و در آینده به سبد محصولات سلامت کشور اضافه میشوند.
تولید بومی رادیوداروهایی باعث شده بیماران ایرانی وابستگی کمتری به واردات داشته باشند و این مساله هم از نظر درمانی و هم اقتصادی به عنوان یک دستاورد مهم مطرح کرد.
دکتر فاطمه سبکتکین، متخصص پزشکی هستهای و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران در برنامه تندرستی تلویزیون اینترنتی همشهری درباره رادیوداروها نکات جالبی را مطرح میکند که بخشی از آن را در ادامه بخوانید. فیلم کامل این گفتگو را در این لینک مشاهده کنید.
تعریف ساده از رادیودارو
به گفته سبکتکین رشته پزشکی هستهای یکی از شاخههای تخصص پزشکی است که عمری حدود نیم قرن در کشور ما دارد. از دو بخش هم تشکیل شده؛ تشخیص بیماریها و درمانها. ایران موازی با کشورهای دنیا رشد چشمگیری در درمانهای مرتبط با پزشکی هستهای داشته و در حال حاضر تقریبا همپای کشورهای توسعه یافته رادیوداروهای مورد نیاز را در اختیار داریم.
او ادامه میدهد: عمده کار این حوزه با رادیوداروها انجام میشود که دو قسمت اصلی دارند؛ ایزوتوپها که ماده رادیواکتیو تولیدکننده اشعه (گاما برای تشخیص، بتا و آلفا برای درمان) را دارند. ایزوتوپها با یک داروی دیگر متصل و به بیماران تزریق یا به شکل خوراکی مصرف میشود. اما عمدهترین روش تشخیص با رادیوداروها توسط تکسیوم انجام میشود.
اهمیت تولید بومی
این متخصص پزشکی هستهای درباره اهمیت تولید این محصولات در ایران میگوید: بیش از چند هزار مرکز پزشکی – هستهای در کشور فعال هستند و تولید هفتگی رادیوداروها اگر حتی برای یک بازه زمانی کوتاه هم متوقف شود، تعداد قابل توجهی از بیماران که در صف تشخیص سرطانها و سایر بیماریها قرار دارند، دچار چالش خواهند شد.
او ادامه میدهد: برخی داروها هم از سیکلوترون تولید میشود که یک تکنولوژی بسیار پیشرفته است و تولید و توزیعشان به شکل روزانه انجام میشود. ماده رادیواکتیو اشعه ساطع میکند و به تدریج اکتیویته آن کمتر میشود. به همین دلیل عمر کوتاهی دارند و مانند سایر داروهای شیمیدرمانی امکان نگهداری طولانیمدت آنها در یخچال را وجود ندارد و از بین خواهند رفت. به همین دلیل باید به صورت روزانه تولید و در دسترس مراکز قرار بگیرد. کوچکترین اشکال فنی میتواند تولید رادیودارو را متوقف و صفهای طولانی برای بیماران رقم بزند. بخشی از این بیماران مبتلا به سرطان هستند و در دریافت درمانهایشان با مشکل مواجه خواهند شد.
نیاز به سفرهای درمانی حذف شد
او تاکید میکند: در حال حاضر تعداد قابل توجهی از رادیوداروها در سازمان انرژی اتمی تولید و علاوه بر تامین نیاز داخل، به کشورهای همسایه (به ویژه بخش فارماکولوژی این داروها) هم صادر میشود. بسیاری از کشورهای اروپایی حتی درمانهای مرتبط با این رادیوداروها را ندارند و بیماران آنها باید درمانهایشان را در کشورهای دیگر دریافت کنند. اما در ایران به ویژه در مراکز دانشگاهی تمامی این خدمات با قیمت بسیار پایین به بیماران ارائه میشود.
سبکتکین به چالش جدی درمان در این حوزه در سالهای گذشته اشاره میکند و میگوید: چند سال پیش حتی برای پتاسکن تشخیص سرطان، بیماران ما به یکی از کشورهای همسایه مراجعه میکردند که به جز هزینههای سفر، بابت خدمات درمانی هم مبالغ بالایی پرداخت میکردند. اما اکنون دسترسی به این دستگاهها در کشورمان آنقدر زیاد شده که نیاز به سفر درمانی هیچ بیماری به کشورهای دیگر نداریم. زیرساخت تمام خدمات دانش هستهای در کشور خودمان فراهم است.
مردم با رادیوداروها آشنا هستند
به گفته این متخصص رادیوداروها هم در تشخیص و هم درمان کاربرد دارند. در تشخیصها آشناترین اسکنها مثل قلب، استخوان و کلیه و... هستند که سلامت فرد در این اعضا توسط دانش پزشکی هستهای مورد بررسی قرار میگیرد.
او در ادامه بیان میکند: قدیمیترین درمان پزشکی هستهای در کشور ما هم یددرمانی است و مردم با آشنایی دارند. این روش برای بیماریهای تیروئید (پرکاری یا سرطان تیروئید) استفاده میشود. درمانهای جدیدتر هم طی یک دهه اخیر در دسترس شده که از شایعترین آنها ماده رادیواکتیوی لوتشیوم است و بیماران هر روز این درمانها را میگیرند. انواع لوتشیومها روی سلولهای سرطانی مثل پروستات، تیروئید، روده، برخی سارکومها و... در هر جای بدن اثر درمانی دارند و منجر به حذف آنها میشوند.
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران تاکید میکند: رادیوداروها رو به پیشرفت هستند. در حال حاضر درمان سرطانهای محدود را داریم اما این امیدواری وجود دارد که به تدریج به درمان آمار بالاتری از سرطانها دست پیدا کنیم.
کیفیت محصولات ایرانی
تایید و مصرف رادیوداروها مراحل مختلفی دارد، از جمله پیش بالینی که روی نمونههای حیوانی آزمایشگاهی مورد استفاده قرار میگیرد و پس از تستهای متعدد درباره انسان مورد استفاده قرار میگیرد. سبکتکین با بیان این مطلب عنوان میکند: رادیوداروها تاکنون هیچ عارضه جدی نداشتهاند. البته هر دارویی عوارض خود را دارد، مثل استامنیوفن که در صورت سوءمصرف آسیب کبدی خواهد داشت. و حتی مسکنها هم میتوانند روی کلیه و معده اثر منفی داشته باشند اما با تجویز و دوز مشخص از سوی پزشک عوارضشان کنترل میشود. درباره رادیوداروها هم عوارض محدودشان به نفعی که برای بیمار دارد، ارجح است.
او ادامه میدهد: اثربخشی و کیفیت رادیوداروهای ایرانی با توجه به نتایج درمانی آنها قابل توجه است. البته با توجه به اشعهای که این رادیوداروها دارند، توصیه پزشکان به رعایت فاصلهگذاری مشخص با اطرافیان طی مدت مشخص است. مثلا درباره یددرمانی اشعه گاما استفاده میشود که برد بیشتری دارد و بهتر است بیماران حدود ۲ هفته از سایرین فاصله بگیرند. البته نه به معنای قرنطینه بلکه برای جلوگیری از عوارض احتمالی است. یا درباره بیمارانی که دچار آسیبهای استخوانی و کلیوی شوند، فاصله درمانی بیشتر و درمانهای حمایتی در نظر گرفته میشود.
کاهش هزینههای درمان
این متخصص با اشاره به کاهش پرداخت از جیب بیماران با تولید رادیوداروها در داخل کشور هم خبر میدهد و میگوید: در مراکز دولتی هزینه درمان با پزشکی هستهای و رادیودارو بسیار ارزان است اما اگر تولید آنها را در کشور خودمان نداشتیم، بیماران چارهای جز سفر به کشورهای خارجی نداشتند.
به گفته سبکتکین یددرمانی و لوتشیوم به ویژه با پوشش بیمهای در مراکز دولتی هزینه بسیار کمی دارد؛ چیزی حدود یک تا دو میلیون، اما همین خدمت در کشورهای دیگر چیزی حدود ۱۰ تا ۲۰ هزار دلار برای یک دوره درمان هزینه دارد و این در حالی است که بیماران حداقل شش دوره درمان نیاز خواهند داشت.
او به سرعت خدماتدهی در کشور هم تاکید و عنوان میکند: لیست انتظار در کشور ما بسیار کوتاه است و بیماران در زمان کمی میتوانند خدمت مربوطه را چه به لحاظ تشخیصی و چه درمانی دریافت کنند. این زمان انتظار در برخی کشورها چندین ماه است.
سرعت شیوع سرطان
سرعت ابتلا به سرطان نسبت به درمانهای موجود بیشتر شده و سن ابتلا هم در ایران مشابه شرایط جهانی کاهش پیدا کرده است. این نکته دیگری است که این متخصص پزشکی هستهای به آن اشاره میکند و میگوید: در زنان سرطان سینه به سنین جوانتر رسیده است. ما در درمان و تشخیص به این بیماران میتوانیم کمک کنیم. اما حوزه پیشگیری هم دارای اهمیت است.
او معتقد است باید در مسیر تغییر سبک زندگی، افزایش آگاهی و آموزش جامعه، کاهش مصرف سیگار به ویژه در جوانها و زنان -با توجه به روند افزایشی مصرف- همچنین سرطانهایی که با واکسن قابل پیشگیری هستند، تدابیر لازم از سوی متولیان نظام سلامت در نظر گرفته شود.
باور غلط درباره رادیوداروها
سبکتکین درباره باورهای غلط بیماران نسبت به رادیوداروها هم بیان میکند: برخی فکر میکنند که درمان با پزشکی هستهای و رادیوداروها مشابه شیمی درمانی است. مثلا بیماران از یددرمانی هراس دارند و تصورشان این است که دچار ریزش مو، کاهش کیفیت زندگی، قرنطینه و خانهنشینی و... خواهند شد. در حالی سرطان تیروئید با رادیوداروها بدون این عوارض درمان میشود.
او تاکید میکند: اطلاعات نادرست موجود در اینترنت هم باعث نگرانی آنها میشود و تلاش ما این است که آگاهی مردم از پزشکی هستهای افزایش پیدا کند. این حوزه تشخیصی و درمانی هیچ خطری ندارد و در مراکز درمانی نوزادان و زنان باردار هم خدمات دریافت میکنند.
