نقش اپراتور‌های تلفن همراه در تحول دیجیتال و هوشمندسازی صنایع ایران

جهان ارتباطات سیار در حال تجربه یکی از بزرگ‌ترین تحولات تاریخ خود است. انقلاب صنعتی چهارم (Industry ۴.۰) با ادغام فناوری‌های دیجیتال مانند هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء (IoT)، تحلیل داده‌های بزرگ، شبکه‌های ۵G و سیستم‌های سایبر-فیزیکی، اپراتور‌های تلفن همراه را از ارائه‌دهندگان ساده خدمات صوتی و اینترنتی به پیشرانان اصلی تحول دیجیتال، هوشمندسازی صنایع و اقتصاد دیجیتال تبدیل کرده است.

به گزارش سرویس اقتصادی تابناک؛ در ایران، اپراتور‌های تلفن همراه — به‌ویژه همراه اول به عنوان بزرگ‌ترین اپراتور — نقش کلیدی در این گذار ایفا می‌کنند. طبق آخرین گزارش‌های رسمی سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی (رگولاتوری) در تابستان ۱۴۰۴، تعداد مشترکان فعال تلفن همراه در ایران به بیش از ۱۶۵ میلیون نفر رسیده است که ضریب نفوذ موبایل را به حدود ۱۸۹.۶۸ درصد رسانده است. همراه اول با ۵۴.۰۷ درصد سهم بازار (حدود ۸۹.۶ میلیون مشترک فعال) همچنان پیشتاز است و ایرانسل با ۴۲.۳۰ درصد (حدود ۷۰.۱ میلیون) در جایگاه دوم قرار دارد.

در سطح جهانی نیز، اتصالات ۵G تا پایان نیمه اول ۲۰۲۵ به بیش از ۲.۶ میلیارد رسیده و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰ به نزدیک ۹ میلیارد (۶۰ درصد کل اتصالات بی‌سیم جهانی) افزایش یابد.

این تحول نه تنها بهره‌وری شبکه‌های ارتباطی را افزایش می‌دهد، بلکه امکان هوشمندسازی بخش‌های مولد اقتصاد (مانند صنعت، انرژی، کشاورزی هوشمند و شهر‌های هوشمند) را فراهم می‌آورد. در این مقاله خبری-تحلیلی، با تمرکز ویژه بر اپراتور‌های تلفن همراه ایران، به بررسی مکانیسم‌ها، پروژه‌ها، چالش‌ها و آینده این تحول می‌پردازیم و از دیدگاه دو کارشناس بین‌المللی (هنینگ کاگرمان و جی لی) و سه کارشناس ایرانی (اکرم مسعودی دهاقی، محمدرضا عارف و نمایندگی پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات) استفاده می‌کنیم.

زمینه تاریخی و مفاهیم کلیدی تحول صنعتی در حوزه ارتباطات سیار

انقلاب‌های صنعتی پیشین عمدتاً بر تولید فیزیکی متمرکز بودند، اما انقلاب چهارم مرز بین دنیای فیزیکی و دیجیتال را محو کرده است. در حوزه ارتباطات، این انقلاب از طریق شبکه‌های نسل پنجم (۵ G) و فراتر از آن (۵.۵ G و ۶ G در افق آینده) تجلی یافته است.

هنینگ کاگرمان — یکی از بنیان‌گذاران مفهوم Industry ۴.۰ در آلمان — تأکید دارد که ارتباطات فوق‌سریع، کم‌تأخیر و با قابلیت اتصال انبوه دستگاه‌ها (mMTC)، شرط لازم برای تحقق کارخانه‌های هوشمند، شهر‌های هوشمند و صنایع متصل است.

مفاهیم کلیدی در این حوزه عبارتند از:

- ۵ G و شبکه‌های خصوصی (Private ۵G): امکان ایجاد شبکه‌های اختصاصی برای صنایع با تأخیر کمتر از ۱ میلی‌ثانیه و قابلیت اتصال صد‌ها هزار دستگاه در هر کیلومتر مربع.

- اینترنت اشیاء صنعتی (IoT): اتصال تجهیزات صنعتی برای پایش بلادرنگ، نگهداری پیش‌بینی‌کننده و بهینه‌سازی فرآیندها.

- دوقلوی دیجیتال شبکه: شبیه‌سازی مجازی شبکه‌های ارتباطی برای تست و بهینه‌سازی بدون اختلال در سرویس واقعی.

- هوش مصنوعی در مدیریت شبکه: پیش‌بینی ترافیک، تخصیص خودکار منابع و تشخیص خودکار خرابی‌ها.

- Edge Computing: پردازش داده نزدیک به منبع (در لبه شبکه) برای کاهش تأخیر در کاربرد‌های حساس مانند خودرو‌های خودران یا جراحی از راه دور.

در ایران، همراه اول از سال ۱۳۹۵ تحقیقات ۵ G را آغاز کرد و اکنون با پوشش گسترده NB-IoT، LTE-M و ۵ G، زیرساخت لازم برای هوشمندسازی صنایع را فراهم آورده است.

فناوری‌های کلیدی هوشمندسازی در اپراتور‌های تلفن همراه

۱. شبکه ۵G و Private ۵G

همراه اول با ۱۲۲۷ سایت فعال ۵G تا پایان تابستان ۱۴۰۴ (رشد ۱۰.۶۴ درصدی نسبت به تابستان ۱۴۰۳) رکورددار پوشش این فناوری در ایران است. این تعداد سایت نسبت به بهار ۱۴۰۴ (۱۲۲۷ سایت پس از رشد ۲۷ درصدی از ۹۶۴ سایت) تثبیت شده و همراه اول همچنان پیشتاز است (ایرانسل ۱۱۵۳ سایت).

۲. اینترنت اشیاء (IoT)

شبکه‌های NB-IoT و LTE-M همراه اول به عنوان ستون فقرات اتصال میلیون‌ها سنسور در صنایع انرژی، کشاورزی و لجستیک عمل می‌کنند.

۳. هوش مصنوعی و تحلیل داده

استفاده از AI برای بهینه‌سازی مصرف انرژی شبکه، پیش‌بینی خرابی‌ها و ارائه خدمات شخصی‌سازی‌شده.

۴. واقعیت افزوده/مجازی (AR/VR)

کاربرد در آموزش صنعتی، تعمیرات از راه دور و نظارت بر فرآیندها.

۵. امنیت سایبری پیشرفته

حفاظت از شبکه‌های صنعتی متصل در برابر تهدیدات سایبری.

وضعیت کنونی و پروژه‌های کلیدی همراه اول در هوشمندسازی

همراه اول در سال‌های اخیر پروژه‌های متعددی را اجرا کرده است:

- آزمایشگاه باز نسل پنجم (MCI Open ۵G Lab): واقع در پارک علم و فناوری دانشگاه تهران، محلی برای تست فناوری‌ها، هکاتون‌ها و همکاری دانشگاه-صنعت.

- همکاری با صنعت انرژی: تفاهم‌نامه با توانیر برای هوشمندسازی شبکه برق، کاهش تلفات و مدیریت مصرف با IoT) و ۵G) در سال ۱۴۰۴

- هوشمندسازی پتروشیمی و نفت و گاز: میزبانی مدیران پتروشیمی در آزمایشگاه ۵G و نمایش دمو‌های شبکه خصوصی و AR/VR.

- حمل‌ونقل هوشمند: همکاری با راه‌آهن و وزارت راه برای اینترنت اشیاء در لجستیک و ناوگان هوشمند.

- رکورد سرعت: ثبت سرعت بیش از ۴ گیگابیت بر ثانیه روی شبکه ۵G در برخی سایت‌ها (مانند کرمان) و سرعت ۲.۲۶۹ گیگابیت بر ثانیه در آذربایجان غربی.

ایرانسل و رایتل نیز در حال توسعه ۵ G هستند، اما همراه اول از نظر تعداد سایت (۱۲۲۷ در تابستان ۱۴۰۴)، پوشش و پروژه‌های صنعتی پیشتاز است. مجموع سایت‌های ۵ G کشور تا اوایل ۱۴۰۵ به بیش از ۲۴۰۰ سایت رسیده است.

دیدگاه‌های کارشناسان بین‌المللی

هنینگ کاگرمان، بنیان‌گذار مفهوم Industry ۴.۰ تأکید می‌کند که بدون زیرساخت ارتباطی قوی ۵G و فراتر، هوشمندسازی صنایع محقق نمی‌شود. از نظر او، اپراتور‌های تلفن همراه باید به «ارائه‌دهنده پلتفرم» تبدیل شوند که شبکه‌های خصوصی، Edge Computing و امنیت را برای صنایع فراهم کنند. این دیدگاه کاملاً با استراتژی همراه اول در ایجاد شبکه‌های اختصاصی هم‌خوانی دارد.

جی لی، متخصص هوش مصنوعی صنعتی، مدل Industrial Large Knowledge Models (ILKM) را پیشنهاد می‌کند. او معتقد است اپراتور‌ها می‌توانند با ترکیب داده‌های شبکه و AI، مدل‌های دانش‌محور برای پیش‌بینی ترافیک، بهینه‌سازی انرژی و تشخیص ناهنجاری ایجاد کنند. این رویکرد برای همراه اول — که حجم عظیمی از داده ترافیکی دارد — بسیار ارزشمند است.

دکتر اکرم مسعودی دهاقی، از مدیران پیشین همراه اول بر لزوم تعریف دقیق «تحول دیجیتال» و طبقه‌بندی آن تأکید دارد. او معتقد است اپراتور‌ها باید از ارائه‌دهنده اتصال به «شریک استراتژیک صنایع» تبدیل شوند — دیدگاهی که در پروژه‌های فعلی همراه اول (مانند انرژی و پتروشیمی) مشهود است.

محمدرضا عارف معاون اول رئیس‌جمهور و متخصص شبکه‌های هوشمند، هوش مصنوعی را اولویت اول فناوری می‌داند. از نظر او، اپراتور‌های تلفن همراه باید با AI شبکه‌های خود را هوشمند کنند و در عین حال زیرساخت لازم برای AI صنعتی کشور را فراهم آورند.

چالش‌ها و فرصت‌ها

چالش‌ها:

- تحریم‌ها و محدودیت دسترسی به تجهیزات پیشرفته ۵ G

- کمبود نیروی متخصص در حوزه Private ۵G و IIoT

- نیاز به تخصیص فرکانس‌های بیشتر

- امنیت سایبری شبکه‌های صنعتی متصل

فرصت‌ها:

- استعداد جوان و شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی

- نیاز شدید صنایع به هوشمندسازی برای افزایش بهره‌وری

- حمایت دولتی از اقتصاد دیجیتال

- موقعیت همراه اول به عنوان پیشران ملی با بیش از ۸۹ میلیون مشترک فعال و ۱۲۲۷ سایت ۵ G

نتیجه‌گیری

اپراتور‌های تلفن همراه ایران به‌ویژه همراه اول از ارائه‌دهندگان خدمات ارتباطی به پیشرانان تحول صنعتی و هوشمندسازی بخش‌های مولد تبدیل شده‌اند. با توسعه ۵ G (بیش از ۱۲۲۷ سایت تا تابستان ۱۴۰۴)، اینترنت اشیاء، شبکه‌های خصوصی و همکاری‌های بین‌صنعتی، همراه اول در حال ایفای نقش «ستون فقرات ارتباطی هوشمندسازی» کشور است.

دیدگاه‌های کاگرمان و لی نشان می‌دهد که آینده متعلق به اپراتور‌هایی است که بتوانند پلتفرم‌های هوشمند و امن ارائه دهند؛ دیدگاه‌های مسعودی دهاقی، عارف و پژوهشگاه نیز بر بومی‌سازی، نیروی انسانی و تعریف دقیق تحول دیجیتال تأکید دارند.

اگر ایران بتواند چالش‌های موجود را مدیریت کند، اپراتور‌های تلفن همراه — خصوصاً همراه اول با بیش از ۸۹ میلیون مشترک فعال و سهم ۵۴ درصدی بازار می‌توانند موتور محرکه اقتصاد دیجیتال و هوشمندسازی صنایع در دهه آینده باشند.