تغییر رویکرد در بازار طلا؛ جنگ دوباره بین سنتی‌ها و دیجیتال‌ها

طلا روزگاری فقط پشت ویترین مغازه‌ها پیدا می‌شد، اما امروز با چند کلیک در دسترس میلیون‌ها نفر قرار گرفته است. این تحول نشان‌دهنده‌ تغییری عمیق در ماهیت و کارکرد طلا در اقتصاد مدرن است. این فلز زرد دیگر فقط یک کالای زینتی نیست، بلکه به‌عنوان یک ابزار سرمایه‌گذاری نیز شناخته می‌شود. دیجیتالی شدن نیز سرمایه‌گذاری روی آن را راحت‌تر کرده است، اما مثل هر پارادایم شیفتی در ایران و حتی در سطح جهان، شاهد تقابل بخش سنتی با بخش دیجیتال هستیم. رئیس اتحادیه طلا اخیرا اظهاراتی علیه فروشندگان طلای آب‌شده آنلاین مطرح کرده که به نظر می‌رسد پلتفرم‌های طلا باید مسیری که تاکسی‌های اینترنتی طی کرده‌اند را بروند تا بتوانند در نهایت با چالش کمتری فعالیت کنند.

پلتفرم‌های آنلاین طلا در واقع زیرساخت‌هایی دیجیتال برای خرید، فروش یا نگهداری طلا با پشتوانه فیزیکی‌اند. مدلی که از اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی با شکل‌گیری نخستین نمونه‌های پول دیجیتال مبتنی بر طلا مثل e-gold وارد ادبیات مالی شد. با گسترش اینترنت، توسعه پرداخت‌های الکترونیک و افزایش تقاضا برای سرمایه‌گذاری کم‌هزینه و نقدشونده، نسل جدید از بازیگران تخصصی شکل گرفتند، از جمله goldmoney و bullionVault که امکان خرید کسری از شمش، قیمت‌گذاری لحظه‌ای و انبارداری بیمه شده را برای کاربران جهانی فعال کردند. در ایران نیز این الگو طی سال‌های اخیر به‌صورت رسمی‌تر وارد بازار شده است.

از صف طلافروشی تا خرید فقط با یک کلیک

خیلی واضح است که ماهیت طلا در این چند ساله دچار تغییر شده،‌ ده سال پیش نگاه‌ سرمایه‌گذارها به این فلز زرد رنگ مثل این روزها نبود و خرید طلا برای مصارف شخصی و به عنوان یک ابزار زینتی متداول‌تر بود، اما الان کمتر کسی پیدا می‌شود که بدون دید سرمایه‌گذاری به دنبال خرید انواع طلا برود. همه این تغییرات نشان می‌دهد که بستر جامعه و نیاز مردم باعث به وجود آمدن پلتفرم‌های آنلاین طلا در چند سال اخیر بودند.

البته که این پلتفرم‌ها جذابیت‌های زیادی هم دارند، مثلا امکان خرید و فروش طلا در هر ساعت از شبانه‌روز را ممکن کرده‌اند یا برای خرید طلا نیاز نیست حتما مبلغ زیادی پس‌انداز داشته باشید؛ همچنین دیگر خبری از اجرت ساخت قابل توجه نیست. از همین رو مردم ترجیح می‌دهند به جای النگو در دستشان، در کیف پول آنلاین خود طلا داشته باشند.

تجربه دنیا در پلتفرم‌های طلا

‌این پلتفرم‌ها تقریبا در همه جای دنیا وجود دارند اما نوع فعالیتشان با هم متفاوت است. این مجموعه‌ها معمولاً در یکی از دو مدل اصلی کار می‌کنند، یکی بازار همتا‌به‌همتا یا تابلوی سفارش (Order Book) که در آن خریداران و فروشندگان قیمت و حجم را اعلام می‌کنند و معاملات بین کاربران انجام می‌شود. نمونه شناخته‌شده‌ای از این نوع، BullionVault است. در مدل دوم، عرضه‌کننده که همان کارگزاری است، مستقیم با کاربرها خرید و فروش انجام می‌دهد، در این روش معاملات می‌تواند ساده و سریع تر انجام شود، نمونه‌ این مدل در جهان هم پلتفرم OneGold است.

در پلتفرم‌های آنلاین طلا، قیمت‌ها معمولاً بر پایه مرجع‌های بین‌المللی مثل بازارهای عمده جهانی تعیین می‌شود و پلتفرم با افزودن کارمزد، امکان معامله لحظه‌ای را فراهم می‌کند.

پس از انجام خرید، معادل طلای معامله‌شده بلافاصله به حساب دیجیتال کاربر انتقال داده می‌شود، این موجودی بسته به ساختار سرویس می‌تواند به‌صورت مالکیت اختصاصی باشد یعنی شمش مشخصی به نام مشتری در انبار ثبت شود یا مالکیت غیر‌اختصاصی که در آن کاربر صرفاً مالک سهمی از ذخایر کلی پلتفرم است. 

در اغلب سرویس‌های معتبر، پشتوانه معاملات در خزانه‌های حرفه‌ای واقع در مناطق آزاد مالی نگهداری می‌شود. برای مثال پلتفرم GoldBroker انبار‌های خود را در بخش‌هایی از سنگاپور، زوریخ، نیویورک و تورنتو نگهداری می‌کند. این مکان‌ها خارج از نظام بانکی بوده و تحت قوانین امنیتی سخت عمل می‌کنند. همچنین شمش‌ها معمولا توسط بیمه‌نامه‌های بین‌المللی مثل Lloyd’s قرار دارند. بسیاری از این پلتفرم‌ها امکان تحویل فیزیکی شمش یا بازدید از انبار را هم فراهم می‌کنند.

 رگولاتوری پلتفرم‌های طلا در جهان

رگولاتوری پلتفرم‌های طلا بسته به کشور متفاوت است. در بسیاری بازارها، طلای دیجیتال در چارچوب قوانین سنتی اوراق بهادار یا کالا قرار نمی‌گیرد و مشمول مقررات خاصی نیست. مثلا در هند نهاد ناظر بورس (SEBI) اخیراً هشدار داده که محصولات به‌اصطلاح طلای دیجیتال معمولاً تحت نظارت هیچ نهاد رسمی قرار ندارند یا BullionVault در انگلستان براساس قوانین حقوقی انگلستان کار می‌کند و به‌خاطر مالکیت فیزیکی طلا، نیازی به مجوزهای پیچیده مالی ندارد. هرچند تحت نظارت FCA (سازمان نظارت بر رفتار مالی انگلستان) نیست، اما استانداردهای امنیتی و تعهدات مشابه فعالان دارای مجوزهای مالی را رعایت می‌کند.

برخی پلتفرم‌ها خود مجوز ویژه‌ای اخذ کرده‌اند. برای نمونه، در امارات متحده عربی پلتفرم ISA Bullion تحت نظارت منطقه آزاد (DMCC) فعالیت می‌کند که شرایط قانونی سخت‌گیرانه‌ای درباره شفافیت و حمایت از سرمایه‌گذار دارد. همچنین همه سامانه‌های معتبر، از تدابیر امنیتی سایبری مثل رمزگذاری داده‌ها، احراز هویت دومرحله‌ای، نظارت بر تراکنش بهره می‌برند. 

در مجموع می‌توان گفت، پلتفرم‌های معتبر زنجیره‌ای از امکانات امنیتی از نگهداری تا تحویل را اعمال می‌کنند تا اطمینان حاصل شود دارایی مشتریان از هر لحاظ محفوظ است.

بررسی تجربیات دنیا نشان می‌دهد در بسیاری از کشورهای پیشرفته، این بخش خصوصی است که به عنوان نهاد ناظر پلتفرم‌ها فعالیت می‌کند و بخش دولتی کمترین دخالت را دارد.

پلتفرم‌‌ها در ایران نیز رگوله می‌شوند

تا یک سال پیش شرط فعالیت پلتفرم‌های طلا، کسب مجوز از اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی بود. پس از وقفه‌ای تقریباً نه ماهه، هیئت وزیران دستورالعملی برای فعالیت این پلتفرم‌ها نوشت که همچنان اتحادیه، نهاد صادرکننده مجوز خواهد بود، اما بانک مرکزی باید بر آنها نظارت داشته باشد.

شاید این تصور پیش بیاید که پس پلتفرم‌ها تاکنون بدون نظارت فعالیت می‌کردند، اما این گزاره دقیق نیست. پلیس فتا، دادستانی، اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی و حتی بانک مرکزی در این سال‌ها تا جای ممکن بر پلتفرم‌ها نظارت داشتند. این پلتفرم‌ها ملزم بودند که طلای خود را در بانک ذخیره کنند تا خالی‌فروشی صورت نگیرد.

سخنگوی قوه قضاییه، ظهر امروز اعلام کرد نظارت صد درصدی روی این پلتفرم‌ها وجود دارد و دادستانی از سال ۱۴۰۲ آنها را تحت نظر قرار داده است. به گفته وی در حال حاضر نزدیک به ۳۰۰۰ کیلوگرم طلا از سوی این پلتفرم‌ها در بانک کارگشایی وثیقه گذاشته شده است.

قیمت‌گذاری پلتفرم‌های آنلاین بر چه اساس است؟

اساس قیمت‌گذاری در پلتفرم‌های طلا به نرخ جهانی انس و قیمت دلار باز می‌گردد. معمولا نرخ اکثر پلتفرم‌ها به یکدیگر و البته رقم اعلام شده از سوی اتحادیه طلا و جواهر نزدیک است؛ اگرچه عرضه و تقاضا در این پلتفرم‌ها ممکن است باعث فاصله قیمت از رقم اعلامی از سوی طلافروش‌ها باشد.

نکته قابل توجه اینجاست که در زمان قطع اینترنت که حتی امکان دسترسی به قیمت‌های جهانی وجود نداشت و امکان خرید و فروش طلا در بازار فیزیکی وجود نداشت، این پلتفرم‌ها فعال بودند و مردم نزدیک به قیمت‌های جهانی می‌توانستند طلا معامله کنند.

تقابل ابدی بخش سنتی و دیجیتال

به طور کلی اگر نگاهی به تاریخ بیاندازیم، خیلی ساده متوجه می‌شویم که با پیشرفت تکنولوژی و گسترش اینترنت، تغییر رویکرد در کسب‌وکار‌ها اتفاق می‌افتد؛ مثل شرایطی که با پیدایش تاکسی‌های اینترنتی برای تاکسی‌های سنتی به وجود آمد، یا حتی فروشگاه‌های آنلاین که خرده‌فروشی‌های فیزیکی را به چالش کشیدند.

شاید این تغییرات در دنیای مدرن، برای تعدادی از افراد چندان خوشایند نباشد، اما به‌هرحال باید بدانیم که زمان تغییر فرا رسیده است. استقبال از سرویس‌های آنلاین در حوزه‌های مختلف نشان می‌دهد که مردم، انتخاب خودشان را کرده‌اند.

رئیس اتحادیه فروشندگان و سازندگان طلا تهران اخیرا در گفتگویی اظهار داشت پلتفرم‌های طلا بدون مشورت با اتحادیه و عقلای این صنعت فعالیت خود را آغاز کرده‌اند.

او با بیان اینکه هیچ جای دنیا به شکلی که امروز در ایران شاهد آن هستیم، طلای آب‌شده به مردم عرضه نمی‌شود، گفت: «خرید و فروش این پلتفرم‌ها نیز تابع قانون و نظم مشخصی نیست.»

بااین‌حال می‌توان دید که اکثر مردم، مزایای پلتفرم‌های آنلاین فروش طلای آب‌شده را درک کرده و با آگاهی از ریسک‌های موجود، برای سرمایه‌گذاری خرد و کلان از آنها استفاده می‌کنند. پلتفرم‌های طلا بازیگر‌ان نوظهور بازار سرمایه هستند که توانسته‌اند مخاطب خاص خود را جذب کنند. مسیر پیش روی این پلتفرم‌ها با بهره‌گیری از تجربیات جهانی، تعامل با نهادهای قانون‌گذار، تدوین استانداردهای جدید، و حتی ارتباط مثبت با بخش سنتی بازار، می‌تواند روشن و امیدوارکننده باشد.