ریحانه اسکندری: در روزهایی که جشنواره فیلم فجر چهلوچهارم به پایان راه خود نزدیک میشود و گمانهزنیها درباره برگزیدگان و جایگاه نسل تازه فیلمسازان داغتر از همیشه دنبال میشود، بحث درباره کیفیت آثار، روند تولید و سیاستگذاری فرهنگی بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند. در این میان، انیمیشن، فیلماولیها و ژانرهای هویتی، بهویژه سینمای دفاع مقدس، بهعنوان بخشهایی تأثیرگذار و در عین حال چالشبرانگیز، در کانون توجه منتقدان و فعالان این حوزه قرار گرفتهاند.
مجید اسماعیلی، تهیهکننده، کارگردان، انیمیشنساز، استاد دانشگاه و داور سابق برنامه «عصر جدید»، از جمله چهرههایی است که سالهاست در حوزههای مختلف سینما و تصویر فعالیت دارد و تجربه حضور در بخشهای متنوع این صنعت را در کارنامه خود ثبت کرده است، در حاشیه چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر، در گفتوگویی با خبرآنلاین، به بررسی وضعیت فعلی سینمای ایران، جایگاه انیمیشن، عملکرد فیلماولیها و چالشهای پیشروی نسل جدید پرداخت.
اسماعیلی در این گفتوگو، با نگاهی تحلیلی و صریح، نسبت به برخوردهای مقطعی با انیمیشن در جشنواره فجر انتقاد کرد و بر لزوم بهرسمیتشناختن این حوزه بهعنوان یکی از پایههای صنعت سینما تأکید داشت. او همچنین با اشاره به سهم بالای تصویر در فرآیند یادگیری و شکلگیری فرهنگ عمومی، معتقد است که انیمیشن باید جایگاه ثابت و مستقلی در ساختار جشنواره داشته باشد و از حمایتهای جدیتری برخوردار شود.
از سوی دیگر، این فیلمساز با بررسی آثار فیلماولیها، از جسارت نسل تازه سینماگران سخن گفت و در عین حال، ناپختگی فیلمنامهها را مهمترین آسیب آثار امسال دانست. او با تأکید بر اهمیت کار جمعی، تعامل گروهی و اعتماد متقابل در فرآیند نگارش و تولید، بر این باور است که رشد پایدار سینمای ایران، در گرو تقویت زیرساختهای فکری و محتوایی است.
در ادامه این گفتوگو، مجید اسماعیلی همچنین به فیلمهای مورد توجه خود در جشنواره امسال، جایگاه ژانر دفاع مقدس و اهمیت بازنمایی هویت ایرانی در آثار سینمایی پرداخت؛ موضوعاتی که از نگاه او، نقشی تعیینکننده در مسیر آینده سینمای کشور ایفا میکنند.
در ادامه، مشروح گفتوگوی خبرآنلاین با این تهیهکننده و کارگردان را میخوانید.
جشنواره فجر مثل کسی است که موهایش سفید شده؛ دیگر نباید مدام تصمیمها را تغییر بدهیم
مجید اسماعیلی ابتدا در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه انیمیشن در جشنواره فیلم فجر و ارزیابی انیمیشن «نگهبانان خورشید» گفت: « من تا امروز ۱۲ فیلم ساختهام و به عنوان تهیهکننده، دو انیمیشن در کارنامه دارم. در میان این آثار، یکی را خودم نویسندگی و کارگردانی کردم و در یکی دیگر تنها نویسنده بودم. درباره انیمیشن در این جشنواره بهطور مفصل صحبت کردهام. بهنظر من، انیمیشن امروز یکی از پایههای صنعت سینما در ایران محسوب میشود، بهویژه از نظر اقتصادی، چرا که بخش قابل توجهی از فروش سینماها بر دوش فیلمهای انیمیشن است.»
او در ادامه با انتقاد از رویکردهای مقطعی جشنواره نسبت به انیمیشن تأکید کرد: «اینکه جشنواره فجر گاهی به دلیل تمایل یک دبیر، بخشی را باز کند، گسترش دهد، یک دوره ببندد، دورهای کنار بگذارد یا فقط به شکل نمایشی و تزئینی از آن استقبال کند، بهنظر من رویه درستی نیست. جشنواره فجر امروز به ۴۴ سالگی رسیده؛ مثل کسی که موهایش سفید شده و انتظار پختگی از او میرود. دیگر نباید مدام تصمیمها را تغییر بدهیم. اینجا که خانهبازی بچهها نیست که خراب کنیم و دوباره بسازیم.»
این تهیهکننده و کارگردان با اشاره به جایگاه جشنواره فجر در فضای فرهنگی کشور افزود: «جشنواره فجر تقریبا بزرگترین و اثرگذارترین رویداد فرهنگی کشور است. هم از نظر وسعت و هم از نظر تأثیرگذاری. وقتی درباره سینما و بهویژه انیمیشن صحبت میکنیم، در واقع درباره تولید دانش، تولید تمدن و تولید فرهنگ حرف میزنیم که اصلاً قابل مقایسه با حوزههای دیگر نیست.»
او با اشاره به نقش تصویر در فرآیند یادگیری گفت: «اگر بخواهم بهصورت تقریبی بگویم، شاید حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد یادگیریها متأثر از فضای تصویر است. همین آمار نشان میدهد که ما باید در ساختار جشنوارهای توجه جدیتری به انیمیشن داشته باشیم، آن را به رسمیت بشناسیم، برایش جایگاه مناسب باز کنیم و حتی سیمرغ اختصاصی در نظر بگیریم؛ حتی اگر تعداد آثار به حد نصاب نرسد.»
اسماعیلی با اشاره به ساختار حرفهای تولید انیمیشن توضیح داد: «وقتی با انیمیشن حرفهای سروکار داریم، میبینیم که همهچیز دارد؛ کارگردانی دارد، تهیهکنندگی دارد، نویسندگی دارد، حتی اگر موشن کپچر کار شود، بازیگر هم دارد. در انیمیشن چیزی به نام صحنه فیزیکی وجود ندارد، اما همه عناصر باید ساخته شود. هرچه فکرش را بکنید، باید خلق شود.»
او ادامه داد: «در سینما معمولا بار اصلی روی دوش بازیگر است و طبیعی است که بازیگر شاخص در انیمیشن کمتر دیده شود، اما در دنیا میبینیم که گاهی صداپیشههای مشهور حضور دارند یا حتی بازیگران معروف حاضر میشوند در قالب موشنکپچر از صورت و حرکات بدنشان استفاده شود و روی شخصیتها پیاده شود؛ چه شخصیتهای انسانی و چه موجودات دیگر.»
داور سابق برنامه «عصر جدید» با تأکید بر اهمیت دیدهشدن عوامل انیمیشن گفت: «نباید این شرایط باعث شود کسانی که وارد صنعت انیمیشن میشوند، احساس کنند جدی گرفته نمیشوند. صداگذاری در انیمیشن بسیار مهم است. یک صداگذار برای یک پروژه انیمیشن، چند برابر یک فیلم سینمایی زحمت میکشد. اگر امیدی به حضور در جشنواره فجر نداشته باشد، انگیزهاش کم میشود، در حالی که سختی خلق صدا در انیمیشن بهمراتب بیشتر است.»
او افزود: «وقتی این زحمات نادیده گرفته شود، طبیعی است که یک کارگردان برای جذب یک صداگذار حرفهای با مشکل مواجه شود. همین موضوع درباره موسیقی هم صدق میکند. به نظر من، یک بازنگری جدی لازم است تا تعامل بهتری میان جشنواره و حوزه انیمیشن شکل بگیرد.»
اسماعیلی درادامه با اشاره به هویت تاریخی جشنواره فجر گفت: «جشنواره فجر همیشه جشنواره فیلماولیها بوده؛ یعنی جایی برای نمایش اولین تجربه کارگردانها و فیلمسازانی که برای نخستین بار فعالیت حرفهای خودشان را آغاز میکنند. این ویژگی باید حفظ شود و در حوزه انیمیشن هم جدی گرفته شود.»
کارگردانان فیلماولی وارد حوزههایی شدهاند که هنوز توانایی کامل پرداخت آن را ندارند
مجید اسماعیلی در پاسخ به پرسشی درباره کیفیت آثار فیلماولیها و کشف استعدادهای جدید در جشنواره امسال گفت: «در جشنواره امسال ۱۲ فیلم اولی حضور دارند که جسارتهای خوبی در انتخاب موضوعات نشان دادهاند. موضوعاتی که اغلب مهم و قابل توجه هستند، اما در برخی موارد احساس میشود کارگردانان وارد حوزههایی شدهاند که هنوز توانایی کامل پرداخت آن را ندارند.»
او ادامه داد: «برخی از این کارگردانان تازهکار سراغ موضوعات سنگینی میروند که نیازمند تأمل ویژه، نگاه فلسفی، تمدنی، جامعهشناسانه و روانشناسانه عمیق است. اگر این دوستان بتوانند شجاعتشان را مدیریت کنند و وارد کاری شوند که از پس آن برمیآیند، قطعا نتیجه بهتر از آثاری خواهد بود که نیمهکاره رها میشود و مخاطب با اثری روبهرو میشود که دیدنش و ندیدنش تفاوتی ندارد.»
این تهیهکننده و کارگردان با اشاره به ظهور نسل جدید در سینمای ایران افزود: «به نظر میرسد ما با یک نسل تازه هم در حوزه فیلمسازی و هم در بازیگری مواجه هستیم. احساس میکنیم وارد دوره جدیدی از سینمای ایران شدهایم. بازیگرانی که پیشتر حضور نداشتند یا بازیگران تئاتری که فرصت بروز نداشتند، حالا وارد میدان سینما شدهاند. این اتفاق بسیار ارزشمند است، چون زمینه بروز خلاقیتهای نسل جوان ایرانی را فراهم میکند؛ چه در حوزه بازیگری و چه در حوزه ساخت.»
او در ادامه به مهمترین آسیب آثار اشاره کرد و گفت: «نقطه آسیب اصلی، فیلمنامه است. چیزی که تقریباً در همه آثار به چشم میخورد و آزاردهنده است، ناپختگی فیلمنامههاست. بسیاری از آنها هنوز نیاز به بررسی عمیقتر دارند.»
اسماعیلی با ارائه توصیهای به نسل جدید فیلمسازان تأکید کرد: «توصیه من به نسل تازهای که وارد حوزه فیلمسازی میشود این است که حتماً کار جمعی انجام دهند. حتی در حوزه کارگردانی هم ایرادی ندارد که بهصورت گروهی کار شود. همانطور که نمونههایی مثل برادران محمودی را داریم، این مدل میتواند گسترش پیدا کند. در حوزه نگارش هم کار جمعی بسیار مهم است.»
او افزود: «وقتی وارد نگارش میشویم، گاهی احساس میکنیم بهترین و خلاقانهترین اثر جشنواره را نوشتهایم، اما اگر میخواهیم بعدا این حس تبدیل به سرخوردگی نشود، باید پیش از شروع کار و قبل از جشنواره، تجربه کار گروهی را داشته باشیم. چهار یا پنج نفر کنار هم بنویسند، به هم اعتماد کنند و با هم رشد کنند.»
فیلم «خیابان جمهوری» تصویری محترمانه از جامعه ارائه داده است
این داور سابق «عصر جدید» در پاسخ به پرسشی درباره فیلم مورد علاقهاش در جشنواره تا این مقطع گفت: «چند فیلم را دوست داشتم، اما هنوز فیلم کاملی ندیدهام. منظورم از فیلم کامل، اثری است که همه انتظارات پنج یا ششگانه من را برآورده کند. گاهی فیلم خیلی خوب است، اما جذاب نیست، یا جذاب است ولی فرضیه و ساختار قوی ندارد.»
او با اشاره به سختی فیلمسازی توضیح داد: «میگویند فیلمسازی از کار معدن هم سختتر است، چون شما باید با یک گروه بزرگ، حدود ۳۰ نفر، کار کنید. مدیریت این مجموعه مهارت ویژهای میخواهد. به همین دلیل هنوز نمیتوانم بگویم فیلم کاملی دیدهام. شاید اگر این سؤال را در پایان جشنواره میپرسیدید، پاسخ دقیقتری داشتم.»
اسماعیلی در ادامه به برخی آثار مورد توجه خود اشاره کرد و گفت: «از میان فیلمهایی که دیدم، از «سرزمین فرشتهها» بهعنوان یک اثر احساسی و عاطفی خوشم آمد. همچنین فیلم «خیابان جمهوری» را دوست داشتم. چون در بسیاری از فیلمهایی با این سبک شاهد بیاحترامی به هویت ایرانی هستیم، اما در «خیابان جمهوری» این اتفاق نمیافتد.»
او توضیح داد: «در این فیلم تنها یک شخصیت منفی وجود دارد که آن هم در انتها و پشت به دوربین دیده میشود و در موقعیتی است که میتوان از آن گذشت. در مقابل، پلیس، مأمور شهرداری، همسایه و کارگران کارخانه، همگی انسانهای خوبی هستند و این ویژگیها باعث میشود تصویری محترمانه از جامعه ارائه شود.»
این تهیهکننده و کارگردان با اشاره به اهمیت ژانر دفاع مقدس تأکید کرد: «بهعنوان کسی که در جامعه سال ۱۴۰۴ زندگی میکند، معتقدم ژانر دفاع مقدس یکی از موفقترین حوزههای تولید ماست و باید از آن حمایت و تشویق شود. هیچ اثری به اندازه فیلم دفاع مقدسی که فداکاری انسانها برای این کشور را نشان میدهد، نمیتواند ارزش جان انسانها و ریشههای هویتی ما را یادآوری کند.»
او در پایان گفت: «فیلمهای خوب دیگری هم در ذهنم هست، اما فعلا به همینها اکتفا میکنم. در عین حال، آثاری را هم دیدهام که به نظرم مضر هستند و درباره آنها بعدا صحبت خواهم کرد.»
۵۹۲۴۴
