تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام؛ ایده‌ای کارآمد برای عبور از چالش‌ها

به گزارش گروه تاریخ خبرگزاری صدا و سیما؛ مجمع تشخیص مصلحت نظام؛ رکن توازن نظام و تضمین‌کننده مصالح عالی کشور مجمع تشخیص مصلحت نظام جمهوری اسلامی ایران، نهادی است که نقشی محوری در رفع اختلافات میان مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان ایفا می‌کند.

ضرورت تاریخی و تولد یک نهاد توازن

تأسیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، ریشه در ضرورت‌های عملی نظام نوپای پس از انقلاب اسلامی داشت. ضرورتی برای عبور از بن‌بست‌های قانونی؛ بن‌بست‌هایی که می‌توانست روند اجرای احکام و اداره کارآمد کشور را متوقف کند.

از همان سال‌های ابتدایی دهه شصت، نیاز به مرجعی برای حل اختلاف میان نهاد‌های قانون‌گذار و ناظر احساس می‌شد. اختلاف‌نظر‌ها بر سر قوانینی مانند «قانون اراضی شهری» در سال ۱۳۶۰، بیش از پیش اهمیت وجود یک داور عالی را آشکار کرد.

در اوج این نیاز، پس از نامه سران قوا در چهاردهم بهمن‌ماه ۱۳۶۶ امام خمینی (ره) در هفدهم بهمن همان سال، با صدور حکمی تاریخی، دستور تأسیس مجمع تشخیص مصلحت نظام را صادر کردند.

فرمانی که صرفاً یک تصمیم اداری نبود بلکه تدبیری حکومتی برای آن بود که مصلحت نظام اسلامی ـ که بر پایه احکام شرع تعریف می‌شود ـ بر تعارض‌ها غلبه کند و چرخه قانون‌گذاری متوقف نماند.

ترکیب و ساختار حقوقی مجمع

ترکیب مجمع تشخیص مصلحت نظام، به‌گونه‌ای طراحی شده تا جامعیت دیدگاه‌ها و نظرات تأمین شود.اعضای حقوقی این نهاد شامل رؤسای سه قوه، فقهای شورای نگهبان، وزیر یا رئیس دستگاه مرتبط با موضوع، و همچنین رئیس کمیسیون تخصصی مجلس شورای اسلامی است در کنار آنان، اعضای حقیقی نیز حضور دارند. شخصیت‌هایی باتجربه و صاحب‌نظر که برای دوره‌های پنج‌ساله، با حکم مقام معظم رهبری منصوب می‌شوند.

تصمیم‌گیری در مجمع، بر پایه رأی اکثریت اعضای حاضر انجام می‌شود؛ سازوکاری که بر اصل مشورت و تصمیم‌گیری جمعی تأکید دارد.

وظایف مجمع در قانون اساسی

وظایف مجمع تشخیص مصلحت نظام، تنها به حل اختلاف محدود نمی‌شود. این نهاد، نقش‌آفرینی گسترده‌ای در حکمرانی کلان کشور دارد نخست، حل اختلاف میان مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان بر اساس اصل ۱۱۲ قانون اساسی... دوم، مشارکت در تعیین سیاست‌های کلی نظام طبق اصل ۱۱۰، به‌عنوان نقشه راه قوانین و برنامه‌های توسعه کشور... و سوم، ایفای نقش مشورتی در بازنگری قانون اساسی و شرایط پیش‌بینی‌شده در اصول ۱۷۷ و ۱۱۱.

جایگاه راهبردی مجمع

دیدگاه‌های رهبر معظم انقلاب و صاحب‌نظران حقوقی، بر اهمیت راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام تأکید دارد. چنان‌که رهبر انقلاب در سال ۱۴۰۱، نقش ویژه این نهاد در تعیین سیاست‌های کلان را مورد تأکید قرار دادند. اندیشمندانی همچون مرحوم آیت‌الله عمید زنجانی نیزمشروعیت مجمع را در ارجاع تشخیص مصلحت به کارشناسان صالح و تنفیذ رهبری با حکم حکومتی دانسته‌اند.

جمع‌بندی

مجمع تشخیص مصلحت نظام، نهادی است برای جلوگیری از بن‌بست‌های قانونی و تضمین حرکت هماهنگ قانون‌گذاری با مصالح کلان نظام اسلامی، نهادی که نه قانون‌گذار مستقیم، بلکه تأمین‌کننده تعادل میان مردم‌سالاری، فقه و کارآمدی حکمرانی است؛ تا مسیر پیشرفت کشور، همواره تحت هدایت رهبری، هموار بماند.

نویسنده و پژوهشگر: طیبه‌السادات حسینی