نقش سد‌ها در عصر تغییر اقلیم، از ابزار ذخیره‌سازی، تا ستون حفظ امنیت آبی کشور

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، بارش‌های قابل‌توجه آبان و آذرماه سال جاری، اگرچه در بسیاری از مناطق جنوبی کشور به‌صورت رگباری و کوتاه‌مدت رخ داد، اما حجم بالای روان‌آب ناشی از این سامانه‌ها، بار دیگر اهمیت زیرساخت‌های ذخیره و تنظیم آب را در اقلیم خشک و ناپایدار ایران نمایان ساخت. دبی برخی رودخانه‌های جنوب کشور در این دوره به بیش از ۲ هزار مترمکعب بر ثانیه رسید و رودخانه‌هایی که در سال‌های اخیر عمدتاً خشک یا کم‌آب بودند، در آستانه طغیان قرار گرفتند؛ رخدادی که بدون وجود سد‌ها می‌توانست خسارات گسترده‌ای به مناطق پایین‌دست وارد کند.

سیلاب و خشکسالی؛ دو روی یک سکه اقلیمی

بر اساس آمار‌های ارائه‌شده، سیلاب حدود ۶۰ درصد از خسارات ناشی از بلایای طبیعی در جهان را به خود اختصاص می‌دهد و ایران در دهه گذشته، به‌طور متوسط هر سال با ۶۰ سیلاب مواجه بوده است. خسارات سالانه سیلاب‌ها بالغ بر ۵۷۰۰ میلیارد ریال و تلفات انسانی آن حدود ۲۰۰ نفر برآورد می‌شود؛ آماری که به گفته کارشناسان، در صورت نبود سد‌های در حال بهره‌برداری، می‌توانست ابعاد به‌مراتب گسترده‌تری داشته باشد.

نمونه‌هایی مانند عملکرد سد گلستان در سیلاب‌های سال‌های ۸۰ و ۸۱ یا نقش سد‌های کرمان در تنظیم صد‌ها میلیون مترمکعب جریان سیلابی، مؤید این واقعیت است که سد‌ها نه‌تنها ابزار ذخیره‌سازی، بلکه سپری در برابر بحران‌های انسانی و اقتصادی هستند.

تغییر اقلیم در ایران صرفاً به معنای کاهش میانگین بارش سالانه نیست، بلکه بیش از هر چیز، به‌هم‌ریختگی الگو‌های زمانی و مکانی نزولات جوی را به‌دنبال داشته است؛ وضعیتی که مدیریت منابع آب را از یک مسئله فنی، به چالشی چندبعدی و راهبردی تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، سد‌ها دیگر تنها سازه‌هایی برای ذخیره آب محسوب نمی‌شوند، بلکه به‌عنوان یکی از ابزار‌های کلیدی افزایش تاب‌آوری اقلیمی، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش آسیب‌پذیری کشور در برابر نوسانات شدید هیدرولوژیکی ایفا می‌کنند.

بر اساس تحلیل‌های اقلیمی، بارش‌ها در بسیاری از حوضه‌های آبریز کشور از حالت یکنواخت و تدریجی خارج شده و به سمت بارش‌های کوتاه‌مدت، اما پرشدت سوق پیدا کرده‌اند؛ پدیده‌ای که اگرچه ممکن است در آمار سالانه به‌عنوان «بارش نرمال» ثبت شود، اما در عمل، فرصت بهره‌برداری مؤثر از منابع آبی را به‌شدت کاهش می‌دهد. در چنین وضعیتی، نبود ظرفیت‌های ذخیره‌سازی مناسب به معنای از دست رفتن بخش قابل توجهی از منابع آب و تشدید تنش آبی در دوره‌های بعدی خشکسالی خواهد بود.

سدها؛ یکی از اجزای غیرقابل جایگزین در زنجیره مدیریت منابع آب

محمدرضا کاویان‌پور، رئیس مؤسسه تحقیقات آب، در گفت‌و‌گو با شبکه خبری آب ایران، در این باره با اشاره به تغییر بنیادین در ماهیت بارش‌ها در ایران تأکید می‌کند: در شرایط کنونی، اتکای صرف به شاخص‌های سنتی مانند مجموع بارش سالانه، نمی‌تواند تصویر دقیقی از وضعیت منابع آب ارائه دهد. ممکن است یک سال از نظر آماری خشک تلقی نشود، اما به دلیل تمرکز زمانی و مکانی بارش‌ها، عملاً ذخیره مؤثری برای مصارف شرب، کشاورزی و محیط‌زیست شکل نگیرد.

به گفته کاویان‌پور، در شرایط تغییر اقلیم، مسئله اصلی فقط میزان بارش نیست، بلکه قابلیت مدیریت آن است. سد‌ها این امکان را فراهم می‌کنند که بارش‌های ناپایدار و کوتاه‌مدت، به منابع قابل برنامه‌ریزی تبدیل شوند و همین ویژگی، نقش آنها را در افزایش تاب‌آوری اقلیمی برجسته می‌کند.

این اظهارات نشان می‌دهد که مسئله اصلی، صرفاً «میزان بارش» نیست، بلکه «قابلیت مدیریت و ذخیره‌سازی» آن است؛ موضوعی که سد‌ها را به یکی از اجزای غیرقابل جایگزین در زنجیره مدیریت منابع آب تبدیل می‌کند. در واقع، سد‌ها امکان تبدیل بارش‌های ناپایدار و لحظه‌ای به منابع پایدار و قابل برنامه‌ریزی را فراهم می‌کنند و از این منظر، نقشی فراتر از یک سازه مهندسی ساده دارند.

نقش بی‌بدیل سد‌های جنوب و جنوب شرق کشور در تاب‌آوری منابع آب

بارش‌های اخیر در جنوب و جنوب‌شرق کشور، بار دیگر ماهیت دوگانه پدیده‌های اقلیمی در ایران را آشکار کرد؛ جایی که یک سامانه بارشی می‌تواند هم‌زمان منشأ حیات و تهدیدی جدی برای زیرساخت‌ها و سکونتگاه‌های انسانی باشد. در این میان، سد‌های موجود در استان‌های جنوبی نقش تعیین‌کننده‌ای در تبدیل یک بحران بالقوه به فرصتی برای مدیریت منابع آب ایفا کردند؛ نقشی که بدون وجود این سازه‌ها، پیامد‌های انسانی، اقتصادی و زیست‌محیطی سیلاب‌ها می‌توانست به‌مراتب گسترده‌تر باشد.

به طور مثال، سد استقلال میناب در استان هرمزگان با ظرفیت ۲۴۰ میلیون مترمکعب، حدود ۱۷۵ میلیون مترمکعب آبگیری شد؛ رخدادی که پس از چهار سال خشکی، این سد را بار دیگر به مدار تأمین آب شرب بندرعباس بازگرداند.

سد شمیل ـ نیان نیز با ظرفیت ۹۸ میلیون مترمکعب به مرحله سرریز رسید و سد جگین سرریز شد؛ وضعیتی که نشان‌دهنده حجم بالای روان‌آب ورودی و در عین حال، ظرفیت مؤثر این سد‌ها در کاهش دبی پیک سیلاب بود.

محمدحسین منتظریون معاون حفاظت و بهره‌برداری حوضه‌های آبریز جنوبی در این خصوص به خبرنگار شبکه خبری آب ایران گفت: سد‌های جنوب کشور دو کارکرد اساسی داشتند؛ اول با کاهش دبی پیک سیلاب از شدت و قدرت تخریب آن کاستند و دوم اینکه حجم عظیم آب را برای استفاده در دوران خشکی ذخیره کردند.

به گفته منتظریون، در سیلاب‌های بزرگ با دوره بازگشت بالا، سازه‌های کوچک آبخیزداری و تغذیه مصنوعی به‌تنهایی پاسخگو نیستند و تنها سد است که می‌تواند نقش مؤثر ایفا کند.

سد کهیر؛ نمونه‌ای عینی از پیوند مهار سیلاب و تأمین پایدار آب شرب

در استان سیستان و بلوچستان، سد کهیر به‌عنوان یکی از مصادیق روشن این کارکرد دوگانه، نقش کلیدی در مهار سیلاب و تأمین آب شرب ایفا کرده است. طی دو توده بارشی اخیر، ورود ۱۲۷ میلیون مترمکعب آب به این سد، حجم ذخیره آن را به ۲۲۰ میلیون مترمکعب رسانده؛ رقمی که نیاز سالانه آب شرب منطقه را به‌طور کامل پوشش می‌دهد.

این ذخیره‌سازی علاوه بر حفاظت از جان و مال مردم در برابر سیلاب‌های مخرب اسفند ۱۴۰۲ و فروردین ۱۴۰۳، پشتوانه‌ای راهبردی برای عبور از تنش آبی و تقویت امنیت غذایی در پایین‌دست سد فراهم کرده است. اجرای پروژه‌های آبرسانی اضطراری به حدود ۴۰ روستا، آبرسانی به شهر‌های مهرستان، سیب، سوران و هیدوچ، و پیشرفت ۸۰ درصدی تصفیه‌خانه سد کهیر، بخشی از دستاورد‌های عملی این طرح به‌شمار می‌رود.