چینی‌ها هم فارسی می‌نوشتند!/بررسی الفبای ناپیدای مسلمانان چین

به گزارش سرویس فرهنگی تابناک، در تاریخ طولانی چین، مسلمانان همواره نقشی فعال در تبادل فرهنگی، علمی و تجاری داشته‌اند. یکی از جلوه‌های کم‌تر شناخته‌شده‌ این‌تعامل، پیدایش زبانی مکتوب بر پایه الفبای فارسی و عربی است.

سال‌ها پیش بین بخشی از مسلمانانِ چین به ‌ویژه قوم «هوی»، نظامی نوشتاری مورد استفاده قرار می‌گرفت که«شیاوآرجین» نام دارد و با نام‌ «شیاوآرجینگ»  نیز شناخته می‌شود. در این خط از پایه الفبای فارسی و عربی برای نوشتن تلفظ کاراکترهای زبان چینی استفاده می‌شود که گواه برهمزیستی فرهنگی اسلام و چین دارد.

تاریخ قوم هوی

ریشه‌های قوم هوی به دوران سلسله تانگ  بازمی‌گردد. بازرگانان عرب و ایرانی که به چین مهاجرت کردند، از نخستین نیاکان آنان به‌شمار می‌آیند. در سده سیزدهم، فتوحات مغول، گروه‌های مختلفی از مردمان آسیای مرکزی، عرب‌ها و ایرانیان را به شرق آسیا کوچاند، بدین گونه بدنه اصلی جمعیت هوی تشکیل شد. پژوهشگران بر این باورند که این قوم به ‌طور کامل در دوران مینگ  شکل گرفت و دوره یوان (مغولان) مرحله مقدماتی این فرایند بود.

پیدایش

بر اساس پژوهش‌های پروفسور لیو یینگ شنگ درباره‌ منشأ آن دو نظر اصلی وجود دارد: یک دیدگاه می‌گوید این خط همراه با ورود نخستین مسلمانان به چین شکل گرفت، زمانی که برای یادگیری چینی از الفبای عربی کمک می‌گرفتند؛ دیدگاه دوم آن را محصول مدارس دینی موسوم به جینگ‌تَنگ جیاویو در دوره‌ مینگ می‌داند، جایی که آموزش عربی و فارسی رواج داشت و دانش‌آموزان برای فهم مطالب چینی، از حروف عربی استفاده کردند. در نهایت، بیشتر منابع نشان میدهند که این خط در میان طبقات پایین‌تر جامعه‌ مسلمانان هوی و در محیط‌های آموزشی دینی شکل گرفت و کاربرد یافت و در نهایت به ابزار نوشتاری مسلمانان چینی برای ترکیب دین و زبان خود تبدیل شد. 

ساختار

شیاوآرجین در اصل نظامی آوانگارانه برای بازنمایی واج‌های چینی با حروف عربی فارسی است و از نظر کارکرد به «پین‌یین» شباهت دارد، با وجود هم‌آوایی‌های بسیار در چینی، بافت معنایی معمولاً ابهام را رفع می‌کند، همان‌گونه که خوانندگان فارسی و عربی غالباً بدون اعراب نیز مصوّت‌های کوتاه را حدس می‌زنند. این‌خط دارای ۳۶ حروف الفبا است و نه تنها برخی حروف موجود را به‌صورت ویژه به کار می‌گیرد، بلکه حروف تازه‌ای برای اصوات خاص چینی می‌آفریند.

در ادامه نمونه هایی از این‌خط را از نظر می‌گذرانیم؛

انقراض و چالش های معاصر

با تشکیل جمهوری خلق چین، دامنه استفاده آن به‌شدت کاهش یافت. افزایش سواد و عدم نیاز به شیاوآرجین برای فهم متون مذهبی، نتیجه حذف از نظام آموزشی دینی را دربرداشت.همچنین تخریب در دوران انقلاب فرهنگی در پی افراط‌‌گرایی سیاسی و دور انداختن اشیای قدیمی بخاطر نوسازی شهری به تضعیف آن کمک کرد. امروزه نسل جوان مسلمانانِ شمال‌غرب چین تقریباً دیگر این خط را نمی‌دانند. بسیاری از استادان سالخورده که این خط را می‌دانستند درگذشته‌اند و آثارشان از بین رفته است.با این اوصاف، حتی اگر برخی متون باقی مانده باشد، روایت‌ها، کاربردها و دانش شفاهی مرتبط با آن برای همیشه از دست رفته است.

ارزش های زبانی هویتی

دکتر ما چیانگ  در باب ارزش شیاوآرجین این نکات را مطرح کرده است:

۱- اهمیت زبان‌شناختی بسیار بالا: این خط مقدار زیادی واژه‌های فارسی و عربی را حفظ کرده است. هرچه متن قدیمی‌تر باشد، واژه‌های غیرچینی بیشتری دارد.

۲- ابزاری برای شناخت هویت قومی: طبق دیدگاه ساختارگرایی، زبان وسیله‌ای برای درک هویت و اندیشهٔ یک گروه است از طریق شیاوارجین می‌توان دنیای درونی قوم هویی را فهمید.

۳- ارزش تاریخی: هر متن آن یک پرونده تاریخی جداگانه است.

می‌توان گفت شیاوآرجین نه تنها یک شیوه نگارشی، بلکه حاصل ارتباط عمیق بین ملت‌هاست. ارزش تاریخی و هویتی آن می‌تواند الهام‌بخش پژوهش‌های جدید و احیای میراث مشترک شرق و جهان اسلام باشد. حال سوال این است آیا می‌توان جلوی فراموشی آن را گرفت.

نازنین محمدی، فارغ التحصیل رشته زبان چینی دانشگاه علامه طباطبایی