پیاده روی اربعین در گذر تاریخ و کارکرد‌های متنوع آن

به گزارش سرویس بین الملل خبرگزاری صداوسیما ؛ درزمان محدودیت‌های کرونایی هرچند به طور مقطعی از تعداد زائران اربعین کاسته شد، اما در مقابل از فضای شبکه‌های اجتماعی برای جبران این خلاء استفاده شد و دربازه زمانی ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰، ۵۱ میلیارد بازدید در تلگرام، ۹ میلیون لایک در توئیتر و ۹۶۱ میلیون بازدید در اینستاگرام پیرامون سوژه‌های مربوط به اربعین صورت گرفت که این از عمیق‌تر بودن ریشه‌های آیین راهپیمایی اربعین در تاریخ جهان اسلام و جهان تشیع و کارکرد‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی متنوع آن درزمینه‌های مختلف حکایت دارد. 

 پیاده روی اربعین، ازهمان اولین اربعین امام حسین (ع) آغاز شد. بنا به نقل مشهور، اربعین روزی است که جابربن عبد الله انصاری، صحابی بزرگ رسول خدا به زیارت قبرامام حسین (ع) نائل شد و درهمان جا بود که اهل بیت (علیهم السلام) هنگام بازگشت از شام به زیارت مزار امام شهدا (ع) آمده و جابر را ملاقات کردندو بدین ترتیب نخستین اربعین در تاریخ جهان تشیع پایه گذاری شد.

رفته رفته زیارت با پای پیاده به تاسی از احادیث، بین علما، بزرگان، حکام و مردم مرسوم شد. این آیین پس از فراز و فرود‌های بسیارامروزه به صورت گسترده وعظیم و با یک حرکت جمعیتی چند میلیونی شکل می‌گیرد.

درزمان حکومت بعث عراق، مراسم اربعین به صورت مخفیانه برگزار می‌شد. با اینکه مراسم پیاده روی اربعین، یک مراسم مذهبی و مسالمت آمیز بود که شیعیان در بزرگداشت سالار شهیدان انجام می‌دادند، ولی به صورت‌های مختلف با ممانعت و حتی سرکوب شدید رژیم بعث وقت مواجه می‌شد. نیرو‌های حزب بعث در سال ۱۳۵۵ خورشیدی با تانک و زره پوش به کاروان ۳۰ هزار نفری زائران نجف حمله کردند که در نتیجه ان صد‌ها نفر شهید و مجروح و چند هزار نفر دیگر بازداشت و به حبس ابد محکوم شدند و این اربعین به اربعین خونین معروف شد.

با سقوط رژیم بعثی صدام فرصت تاریخی بی نظیری برای برپایی آیین راهپیمای اربعین پدید آمد و سال به سال بر تعداد شرکت کنندگان در این همایش میلیونی بخصوص از ایران افزوده شد.

شمارشرکت‌کنندگان ایرانی در گردهمایی اربعین در سال‌های ۸۹ تا ۹۵ از ۴۰ هزار نفر به دو میلیون و ۲۰۰ هزار نفر رسید که نشان‌دهنده افزایش ۵۵ برابری زائران در مدت ۶ سال بود که هر سال افزایش بیش از ۱۳۰ درصدی داشت. این رقم درسال ۱۳۹۶ بازهم افزایش یافت و در این سال بیش از ۳ میلیون زائر از ایران در این مراسم شرکت کردند.

در سال ۱۳۹۳ روزنامه فرانسوی لوموند تعداد کل زائران اربعین را با وجود تهدید‌های امنیتی حدود ۱۷ میلیون نفر اعلام کرد که این امار یک سال بعد به گفته وزیر راه عراق از مرز ۲۶ میلیون نفر گذشت.

با ظهورو شیوع ویروس کرونا و محدودیت‌های ناشی از آن، سیرصعودی آمار زائران اربعین کاهش یافت، اما امسال با کاهش و برداشته شدن این محدودیت‌ها دوباره روبه افزایش گذاشته است و ازدحام ناشی از سیل زائران به مقصد کربلا حاصل برداشته شدن این محدودیت هاست.

این تجمع میلیونی یک سرمایه اجتماعی برای مسلمانان و شیعیان محسوب می‌شود. در واقع شیعیان در این گردهمایی عظیم، از طرفی موجودیت خود را در ابعاد متفاوت به جهانیان اعلام می‌دارند و از سوی دیگرحضور خود زائران در این مراسم موجب تاثیرپذیری و تاثیرگذاری متقابل آن‌ها می‌شود؛ لذا این جریان سهم قابل توجهی در اغناء مولفه‌های اجتماعی و سیاسی شرکت کنندگان پیاده روی اربعین و همچنین بازخورد بیرونی آن دارد.

این آیین هرسال، مرجع و ماوای خیل کثیرشیعیان است که با شرکت در این منسک، ابعاد متفاوت زندگی سیاسی، اجتماعی و مذهبی خود را در مقابل چشم جهانیان به نمایش می‌گذارند. از جمله کارکرد‌های اجتماعی این اجتماع عظیم بشری، می‌توان به نمایش اقتدار جهان اسلام، رساندن پیام‌های عاشورا به جهانیان، دیدار چهره به چهره مسلمانان و افزایش هم افزایی در زمینه‌های گوناگون، کاهش کشمکش‌ها و اختلافات اشاره کرد.

در طول تاریخ تشیع، مناسک عاشورایی بستر اصلی تفکر دینی و ذهنیت مذهبی مردم بوده و آمیختگی شدیدی با وجدان جمعی آنان داشته است. گفتمان کربلا و آیین عزداداری حسینی، مهم‌ترین مراسم جمعی برای عامه شیعه و بستر اصلی دینداری و کسب تجربه دینی برای مومنان هستند. شکل‌های گوناگون این آیین، محمل اصلی نضج هویت دینی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی مردم هستند. مناسک عزاداری عاشورا بستر ظهور یک نظام نمادین قوی است که مهم‌ترین نقش را در بازتولید هویت شیعی، معنابخشی به حیات شیعیان و تقویت همبستگی میان آن‌ها دارد.

آیین راهپیمایی میلیونی اربعین، اتحاد، امنیت، قدرت و پایبندی به ارمان شیعیان را به جهانیان اعلام می‌دارد و در عین حال سبب آرامش، هویت یابی، وحدت و الگوپذیری شیعیان از یکدیگر و بر یکدیگر می‌شود و تاثیرات آن سبب تعالی فضای درونی و تمام جهات اسلام و تشیع می‌شود. کارکرد‌های متعدد اقتصادی اجتماعی فرهنگی، ارتباطاتی، سیاسی، مذهبی، نظامی، امنیتی در این حرکت عظیم مشاهده می‌شود. اقتدار جهان اسلام به ویژه شیعیان جهان، افزایش وحدت و همبستگی مسلمانان، کاهش اختلافات و کشمکش‌ها از جمله کارکرد‌هایی است که با انجام کار‌های علمی بیشتر می‌توان از ظرفیت‌های ناشناخته این حرکت عظیم به نفع جهان اسلام و جامعه بشری بهره برد.