دوشنبه 27 بهمن 1404
Monday, 16 February 2026
عصر ایران؛ مریم طرزی- شاید برای شما هم پیش آمده که گاهی گرفتار بیخوابی، نیمهشب از بسترتان برخیزید، نگاهی به بیرون بیاندازید و پنجرههای روشن همسایهها را ببینید.
در تهران، ساعت ۳ بامداد، هنوز چراغ بسیاری از خانهها روشن است. در جنوب شهر، کریم، استادکار ساختمان، زیر نور مهتابی برای یک پروژه اضافهکاری گچکاری میکند تا بتواند از پس اجارهخانه بربیاید.
سارا، برنامهنویس ۳۲ ساله، در یکی از برجهای ونک با چشمانی خسته کدهای پروژه بعدی را مینویسد و فنجان قهوه سرد شده کنار دستش، شاهد ساعات کاری نامنظم اوست.
این جنبوجوش ۲۴ ساعته فقط مختص پایتخت نیست؛ از تبریز تا کرمان و اهواز و مشهد، بیخوابی به یک اپیدمی خاموش تبدیل شده و سلامت جامعه را هدف قرار داده است.
رضا موتورسوار ۴۰ ساله پیکموتوری در میدان انقلاب. روزها در ترافیک و آلودگی هوا مسافر جابهجا میکند و شبها در یک رستوران به عنوان نگهبان کار میکند. او با ۴ ساعت خواب در شبانهروز و چند استکان چای پررنگ، چرخ زندگی خود و خانوادهاش را میچرخاند.
برای بسیاری، این تلاش شبانهروزی یعنی بقا. اما محرومیت مزمن از خواب، فشار خون را بالا میبرد، دیواره رگها را ضخیم میکند و خطر حملات قلبی و سکته را افزایش میدهد.
رضا در ۴۰ سالگی نمونهای از هزاران نیروی کاری است که سلامت خود را قربانی معیشت میکنند.
مطالعات داخلی نشان داده که کار شیفتی به ویژه در کادر درمان، یکی از عوامل اصلی خطر برای بیماریهای قلبی-عروقی است.
پژوهشی در یکی از بیمارستانهای تهران در سال ۲۰۲۴ نشان داد که اثرات ترکیبی کار شیفتی و استعمال دخانیات، تفاوت معنیداری در فشار خون سیستولیک و شاخص توده بدنی افراد ایجاد میکند.
در محلههای شمال تهران، مانند الهیه و قیطریه، امیر و لیلا، دو فریلنسر جوان، نمونه نیروی کار از راه دور ایران هستند. امیر طراح گرافیک است که برای کارفرمایان کانادایی پروژه انجام میدهد و لیلا در یک شرکت استرالیایی به عنوان دستیار مجازی فعالیت میکند.
هر دو مجبورند ساعات کاری خود را با منطقه زمانی آن سوی دنیا هماهنگ کنند. امیر میگوید: "یک بار وسط تماس با کارفرما، ناگهان ذهنم قفل کرد و نتوانستم جمله بعدی را تمام کنم. انگار توی مه غرق شده بودم."
بازار کار آنلاین و دورکاری در ایران نیز رونق گرفته، اما فرهنگ "همیشه در دسترس بودن" هزینه دارد.
آمارها نشان میدهد که ۳۷.۴ درصد از نیروی کار کشور بیش از ۴۹ ساعت در هفته کار میکنند که نسبت به سال قبل افزایش یافته است.
شیفتهای شبانه، بیخوابی و ساعات کاری نامنظم، ریتم شبانهروزی بدن را مختل کرده و خطر ابتلا به سندرم متابولیک و بیماریهای قلبی را افزایش میدهد.
مطالعهای روی کارکنان شیفت شب بیمارستان رفیده تهران در سال ۲۰۱۸ نشان داد که بیخوابی یا خوابآلودگی با افزایش ساعات کار به طور معنیداری افزایش مییابد و این موضوع با تغییرات فشار خون و ضربان قلب ارتباط مستقیم دارد.
تنها یک شب بیخوابی میتواند عملکرد شناختی را به اندازه قابل توجهی مختل کند.
کمبود مزمن خواب همچنین مرکز حافظه مغز را تحلیل برده و خطر زوال عقل را در بلندمدت افزایش میدهد.
برای امیر و لیلا، وعده درآمد دلاری بر لبه پرتگاه فرسودگی شغلی در تعادل است.
مریم، ۱۶ ساله، دانشآموز رشته تجربی در یکی از مدارس نمونه دولتی تهران است. او هر روز ساعت ۵:۳۰ صبح بیدار میشود تا به مدرسه برسد و شبها پس از ساعات طولانی کلاس و تستزنی، تا حوالی ۱۲ شب بیدار میماند تا تکالیف و برنامههای کنکورش را انجام دهد. این روایت نه فقط برای مریم، بلکه برای هزاران دانشآموز و دانشجوی ایرانی آشناست.
مطالعات معتبر علمی در ایران وضعیت نگرانکنندهای را نشان میدهند. بر اساس یک مطالعه ملی در سال ۲۰۲۴، شیوع اختلالات خواب یا بیخوابی در میان دانشجویان پزشکی ایران ۵۹ درصد برآورد شده است.
این مطالعه که روی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی گیلان انجام شد، نشان داد که ۷۱.۱ درصد آنها کیفیت خواب ضعیفی دارند.
مطالعه دیگری در دانشگاه علوم پزشکی تبریز نشان داد که ۷۰ درصد دانشجویان کیفیت خواب ضعیفی دارند و تنها ۲۸ درصد آنها بیش از ۷ ساعت در شب میخوابند.
جالب اینجاست که این پژوهش رابطه معنیداری بین کیفیت خواب پایین و افت معدل تحصیلی دانشجویان پیدا کرد. افت نمرات و بیحوصلگی، تنبلی نیست؛ اینها نشانههای یک مغز خسته و محروم از خواب کافی هستند.
فاطمه، مادر ۲۹ ساله تهرانی، به تازگی در بیمارستان امام خمینی (ره) زایمان کرده است. او اعتراف میکند: "هیچکس به من نگفته بود که کمبود خواب بعد از زایمان اینقدر طاقتفرساست." نوزادش هر یک یا دو ساعت برای شیر خوردن بیدار میشود و فاطمه در بهترین شبها فقط ۴ ساعت خواب پارهپاره دارد.
این داستان برای بسیاری از مادران ایرانی آشناست. پژوهشهای داخلی به خوبی این معضل را بررسی کردهاند.
مطالعهای در زنجان بر روی ۳۸۰ مادر شیرده نشان داد که اضطراب (۴۵.۸ درصد دارای اضطراب خفیف و ۱۳.۲ درصد با اضطراب متوسط) تأثیر منفی و معنیداری بر کیفیت خواب مادران دارد.
همچنین مطالعهای در ارومیه بر روی مادران نوزادان نارس در سال ۲۰۲۴، رابطه معکوس و معنیداری بین کیفیت خواب و خودکارآمدی شیردهی (اعتماد به نفس مادر در شیردهی) پیدا کرد.
این مطالعه نشان داد که بیخوابی و کیفیت خواب میتواند تا ۳۲ درصد از واریانس خودکارآمدی شیردهی را پیشبینی کند. یعنی هر چه خواب مادر آشفتهتر باشد، اعتماد به نفس او برای شیردهی موفق کمتر میشود.
کمبود خواب پس از زایمان همچنین خطر افسردگی و اضطراب را افزایش داده و به دلیل کاهش هورمون اکسی توسین، از پیوند عاطفی مادر و کودک میکاهد.
اما این فقط کار نیست که مردم را بیدار نگه میدارد. از کافههای ونک تا قهوهخانههای جنوب شهر، زندگی شبانه با انواع و اقسام مشغولیتها جریان دارد.
در این میان، آمار نگرانکنندهای از مصرف مواد مخدر و محرکها نیز وجود دارد. نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله در پاییز ۱۴۰۴ به ۲۱.۵ درصد رسیده است.
بر اساس گزارشهای موجود، ناامیدی از آینده شغلی و مشکلات اقتصادی، برخی جوانان را به سمت مصرف مواد و مشروبات الکلی در دورهمیهای شبانه سوق داده است.
برخی برای بیدار ماندن و کار بیشتر به قرصهای کافئیندار یا داروهای محرک روی میآورند و خود را در معرض مشکلات قلبی و وابستگی قرار میدهند.
با این حال، برخی ایرانیان چارهای جز پذیرفتن شب ندارند. نگهبانان ساختمان، پرستاران و کادر درمانی که در بیمارستانها شیفت شب میمانند،آتشنشانان، رانندگان حمل و نقل عمومی. این نقشها ستون فقرات جامعه هستند و تحقیقات داخلی بر سختی این مشاغل صحه میگذارند.
مطالعه بیمارستان رفیده نشان داد که چگونه خوابآلودگی در طول شب میتواند بر علائم حیاتی و در نهایت کیفیت کاری این قشر تأثیر منفی بگذارد. فداکاری آنها قابل ستایش است، اما بدن هرگز از یاد نمیبرد.
بنیاد ملی خواب آمریکا، ۷ تا ۹ ساعت خواب در شب را برای سلامت قلب و عروق و شفافیت ذهنی توصیه میکند.
حتی یک چرت ۲۰ دقیقهای میتواند هوشیاری را بدون اختلال در خواب شبانه افزایش دهد.
بازپسگیری خواب یک تجمل نیست، بلکه یک ضرورت است؛ برای خودمان، خانوادهمان و آیندهمان.
۱. کاهش نور آبی در شب: گوشی را زمین بگذارید. تحقیقات نشان میدهد که کاهش زمان استفاده از صفحه نمایش میتواند تولید ملاتونین (هورمون خواب) را افزایش دهد. از آنجایی که دستگاهها اعتیادآور هستند، بهتر است آنها را به طور کلی از اتاق خواب دور نگه دارید.
۲. ایجاد یک روتین آرامشبخش قبل از خواب: حمام آب گرم، مطالعه کتاب فیزیکی، مدیتیشن یا حرکات کششی سبک. ثبات به مغز شما کمک میکند تا این فعالیتها را با خواب مرتبط کند.
۳. بهینهسازی محیط خواب: اتاق خواب خود را خنک، تاریک و آرام نگه دارید. از پردههای ضخیم، ماسک چشم یا دستگاه نویز سفید استفاده کنید.
فرهنگ پُرکاری در ایران، کار سخت و تلاش معیشتی را میستاید، اما پژوهشهای علمی تأکید میکنند که خواب برای سلامت قلب، ذهن و روان ضروری است.
در حالی که روحیه کار سخت میدرخشد، آمارهای نگرانکننده از کیفیت پایین خواب در میان دانشجویان، مادران و کارگران، تصویر یک جامعه در آستانه فرسودگی را نشان میدهد.
زمان آن رسیده که این باور را تغییر دهیم که کار بیش از حد تحسینبرانگیز است.
امشب، گوشی خود را کنار بگذارید، از کار بیوقفه دست بکشید و به استراحت اولویت دهید.
با بازپسگیری خوابمان، قدرت خود را برای خود، خانواده و آیندهمان بازمییابیم.
کانال تلگرامی سواد زندگی: savadzendegi@
