خبرگزاری مهر؛ گروه استان ها -هیفاء پردل- در حافظه تاریخی ایران معاصر، نام قم همواره با آغاز و تداوم نهضتی گره خورده است که به پیروزی انقلاب اسلامی انجامید، شهری که به فرموده رهبر معطم انقلاب خاستگاه انقلاب اسلامی است و جرقههای نخستین اعتراضات سازمانیافته مردمی، از همین جغرافیای مذهبی و اجتماعی شعلهور شد.
در میان همه نشانهها و نمادهای انقلابی قم، یک خیابان و یک محله بیش از دیگر نقاط در کانون روایتها قرار دارد، چهارمردان، مسیری که بهتعبیر بسیاری از پیشکسوتان و مباران انقلابی، قلب تپنده انقلاب در این شهر بود.
پس از وقایع ۱۹ دیماه ۱۳۵۶، فضای سیاسی و اجتماعی قم به سرعت دگرگون شد و اعتراضات مردمی وارد مرحلهای تازه شد و مرحلهای که دیگر محدود به واکنشهای مقطعی نبود و به شکلگیری یک جریان فراگیر انقلابی انجامید.
در این میان، خیابان چهارمردان به دلیل موقعیت جغرافیایی، بافت اجتماعی و پیوند عمیق با مراکز مذهبی، به یکی از اصلیترین پایگاههای تجمع، هماهنگی و انتقال پیامهای انقلابی تبدیل شد.
این خیابان که از جوار حرم مطهر حضرت معصومه(س) آغاز میشود و به گلزار شهدا ختم میگردد، در سالهای منتهی به پیروزی انقلاب، عملاً شریان حیاتی حرکتهای مردمی بود.
چهارمردان تنها یک مسیر عبور و مرور شهری نبود؛ این خیابان به محل تلاقی ارادههای انقلابی بدل شده بود و بازاریان، طلاب، جوانان و خانوادهها، همگی در این فضا حضوری فعال داشتند و نقشآفرینی میکردند
مسجد تاریخی این خیابان، بهعنوان یک کانون مذهبی و سیاسی، جایگاهی محوری در این تحولات داشت و به میعادگاه نیروهای انقلابی بدل شده بود، مکانی برای تبادل اخبار، همفکری و انسجام اجتماعی در شرایطی که فشارهای امنیتی به اوج رسیده بودو از سویی دیگر برای رژیم پهلوی، این خیابان نماد مقاومت بود، محوری که مهار آن، بهزعم دستگاههای امنیتی، میتوانست بر روند اعتراضات اثرگذار باشد.
در هسته مرکزی شهر قم نام محله ای که در دل خود، انگار تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی را روایت می کند می درخشد، محله ای به نام «چهارمردان».
محله ای که حتی نام قدیمی آن فلسفه تاریخی دارد، وجه تسمیه محله چهارمردان وجود دارد که بخش عمده آن مربوط به تقسیم آب بر قنات ناصری ساخته شده در سال ۱۲۶۳ است، اما روایت دیگر تاریخی از حضور ۴ مرد قوی برای حراست از تقسیم نامه آب حکایت دارد.
حکایت دیگر از وجود ۴ بندگیر یا چهار منداب در مسیر آب فلسفه نامگذاری چهارمردان می داند و دیگری از وجود ۴ امامزاده به نام شاه حمزه، شاه زید و سلطان محم شریف و پنجعلی دلیل نامگذاری این محله تاریخی را عنوان می کند .
چهارمردان قم را باید سند گویای شکل گیری انقلاب اسلامی دانست، در هرکدام از کوچه پس کوچه های این محله ورقه ای از تاریخ انقلاب اسلامی به یادگار باقی است، خانه هایی که در سکوت خود فریادهای «الله اکبر» را شنیده اند و دیوارهایی که شاهد عینی تردد انقلابیون مبارزی است که مسیر تاریخ ایران اسلامی را رقم زدند، چهارمردان یا خیابان انقلاب نه یک منطقه جغرافیایی، بلکه یک گنجینه حیاتی از هویت انقلابی است .
خاطرات اهالی چهارمردان از شروع انقلاب
وارد این محله بزرگ تاریخی می شویم، محله ای که در دل خود، مبارزانی را تربیت کرده است که با نثار جان خود، درخت انقلاب اسلامی را به ثمر رساندند، وقتی در گوشه گوشه این محله تاریخی که با پستی و بلندی های روزگار هنوز که هنوز است، اصالت خود را حفظ کرده پا می گذاریم، دیوارها و کوچه پس کوچه ها بوی تاریخ می دهند.
به سمت مسجد معروف چهارمردان می روم، مسجدی که نخستین رای امام خمینی (ره) معمار کبیر انقلاب اسلامی در صندوق شعبه آن انداخته شد و مسیر انقلاب را تا این لحظه دگرگون کرد.
گفت وگو را با یکی از قدیمی های این محله آغاز می کنیم، سید رضا حسینی با اشاره به نقش زنان و مردان با اصالت این محله مقاوم در شکل گیری انقلاب گفت: سازماندهی هر گونه تجمعات و راهپیمایی ها از همین کوچه پس کوچه های محله چهارمردان شروع شد و مردم این محله با هم دلی و انسجام این محل را به سنگر مقاومت تبدیل کردند و زنان هم نقش محوری در شکل گیری این تجمعات داشتند و آن ها پشتیبان مبارزین در دشوارترین لحظات بودند، نقشی که کمتر در اسناد رسمی ثبت شده است.
یکی از بانوان ساکن در محله سیدان خیابان چهارمردان قم بیان کرد: شاید طعم پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ماه ۵۷ را قمی ها زودتر چشیدند و در شهر قم زودتر از پایتخت جشن پیروزی را گرفتند و شعار «مرگ بر شاه» در زندگی آن ها خیلی عجین شده بود و بیشتر مبارزات انقلابی و راهپیمایی که ضد رژیم شاه برگزار می شد در این خیابان بود.
به گفته وی، آن روزهای پیش ازا نقلاب، زن و مرد و پیر و جوان همه یک هدف داشتند و آن هم انقلاب علیه طاغوت زمان بود و وضعیت به جایی رسید که شاه بعد از مشورت با مشاورین خود به این نتیجه رسید که اگر بخواهد همه شورش ها را ساکت کند باید بر این خیابان تمرکز کند.
چهارمردان کانون و هسته اصلی انقلاب اسلامی بود
نرسیده به کوچه معروف و تاریخی سیدان مغازهای است که صاحب آن یکی از انقلابی هایی است که در این محله کاسبی می کند او با بیان خاطراتی از دوران شکل گیری انقلاب اظهار داشت: چهارمردان کانون و هسته اصلی انقلاب اسلامی بود، لذا باعث ترس و وحشت حکومت شاه شد، از این رو وقتی پای ساواکی ها به محله باز می شد، خانم ها با هماهنگی با یکدیگر در خانه های خود را باز می گذاشتند تا مبارزان به این خانه ها پناه ببرند.
اهمیت این محله تنها به مرزهای داخلی محدود نشد و مستندات نشان میدهد که روزنامه معتبر فرانسوی فیگارو، در یکی از گزارشهای خود به نقش این محله در برافروختن جرقههای اولیه اعتراضات گسترده مردم علیه رژیم طاغوت اشاره کرده و آن را «قلب شورش قم» توصیف نموده است و این بازتاب خارجی، گواهی بر آن است که مبارزات در این منطقه از مرزهای محلی عبور کرده و در سطح بینالمللی نیز مورد توجه قرار گرفته بود.
حسین خلج عضو هیئت امنای مسجد چهارمردان قم نیز با اشاره به سابقه طولانی حضور خود در مسجد چهارمردان اظهار کرد: از هفتسالگی به عنوان مکبر در این مسجد حضور داشته و از همان دوران خود را خادم مسجد، مردم و انقلاب اسلامی میدانسته است.
وی گفت: همانگونه که شهر قم در سطح کشور به عنوان محور و مرکز انقلاب اسلامی شناخته میشود، خیابان چهارمردان و مسجد چهارمردان نیز بهعنوان کانون اصلی فعالیتهای انقلابی در این شهر نقشآفرینی کرده و محل رفتوآمد نیروهای مؤمن و مبارز بود.
برنامهریزی اصلی اعتراضات قمی ها علیه طاغوت از مسجد چهارمردان بود
این فعال سیاسی اجتماعی افزود: علاوه بر کسبه و ساکنان این خیابان، تمامی افرادی که دل در گرو نهضت امام خمینی (ره) داشتند، در این مسجد و محله گرد هم میآمدند و برنامهریزیهای اصلی حرکتهای اعتراضی از همین نقطه شکل میگرفت.
وی با اشاره به حضور چهرههای شاخص انقلاب در این محله بیان کرد: بسیاری از شهدای برجسته انقلاب، از جمله شهید کیوانفر، با وجود سکونت در مناطق دیگر قم، در مسجد چهارمردان حضور فعال داشتند و نهایتاً نیز در همین خیابان چهارمردان به شهادت رسیدند.
عضو هیئت امنای مسجد چهارمردان ادامه داد: این مسجد بهمعنای واقعی کلمه، کانون همه انقلابیون بود و شبهای آن همواره بهعنوان شبهای ویژه انقلاب شناخته میشد، بهطوری که حتی در دوران حکومت نظامی نیز درهای مسجد به روی مردم و مبارزان بسته نشد و جلسات هماهنگی و تصمیمگیری در آن برگزار میشد.
درهای منازل اهالی چهارمردان به روی انقلابیون باز بود
وی با اشاره به همراهی مردم محله در جریان درگیریها افزود: در ایام اوج مبارزات، درهای منازل اهالی چهارمردان به روی انقلابیون باز بود و این منطقه به دلیل ساختار خاص جغرافیایی، کوچههای پیچدرپیچ و مسیرهای متعدد، امکان تعقیب و سرکوب را از نیروهای رژیم سلب میکرد، بهگونهای که کماندوهای شاه از ورود به عمق محله هراس داشتند.
خلج تصریح کرد: انقلابیون در کمترین زمان ممکن متفرق میشدند، در خانههای مردم پناه میگرفتند و بار دیگر با غافلگیری نیروهای نظامی، مقاومت خود را ادامه میدادند.
وی با اشاره به نقش محله چهارمردان در حفاظت از رهبر کبیر انقلاب اظهار کرد: بخش قابل توجهی از حلقه محافظان حضرت امام خمینی (ره) از جوانان همین محله بودند و به دلیل تمرکز مبارزات در این خیابان، نیروهای انقلابی چهارمردان به نام حزبالله چهارمردان جماران شناخته میشدند.
عضو هیئت امنای مسجد چهارمردان گفت: این محله افتخار دارد که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بنیانگذار جمهوری اسلامی نخستین رأی خود را در جریان همهپرسی جمهوری اسلامی، فروردین ۱۳۵۸، در همین مسجد و خیابان چهارمردان به صندوق انداختند.
وی ادامه داد: در نخستین ساعات آغاز رأیگیری، امام خمینی (ره) با حضور در مسجد چهارمردان قم که صندوق شماره رأیگیری در آن مستقر بود، در همهپرسی شرکت کردند و با انتشار خبر حضور ایشان، جمعیت گستردهای از مردم قم از ساعات اولیه در محل حاضر شدند، بهگونهای که ازدحام جمعیت، خروج امام از خودرو را با دشواری همراه کرد.
خلج با اشاره به بیانات تاریخی امام راحل افزود: امام خمینی (ره) انگیزه خود از انتخاب این محل را ادای احترام به شهدای قم و دلگرمی ملت مسلمان عنوان کردند و تأکید داشتند که این حضور برای شاد کردن ارواح شهدا و تقویت روحیه مردم بوده است و فرمود: « امروز رفتم در محلی که شهدای قم جان خود را برای اسلام و جمهوری اسلام از دست دادند. برای اینکه آنها را شاد و ملت اسلام را دلگرم کنم، به جمهوری اسلامی رای دادم.»
وی بیان کرد: بنیانگذار انقلاب اسلامی در سخنان دیگری نیز از چهارمردان به عنوان نامی بزرگ در تاریخ فداکاری و جاننثاری یاد کردهاند و این افتخار تا امروز در حافظه تاریخی شهر قم ماندگار شده است.
وی با اشاره به بازتاب بینالمللی نقش این محله در انقلاب اسلامی افزود: اهمیت مسجد و محله چهارمردان به حدی بود که در ماه رمضان سال ۱۳۵۷، روزنامه فیگارو فرانسه در گزارشی ویژه، چهارمردان قم را قلب تپنده انقلاب معرفی کرد، موضوعی که نشاندهنده جایگاه این محله در شکلگیری و هدایت اعتراضات مردمی در سطح ملی و حتی جهانی است.
امام راحل در اردیبهشت ماه سال ۵۸ در جمع بانوان محلۀ چهارمردان قم در خصوص اهمیت کار قمی ها و بانوان محله چهارمردان قم اینگونه فرمود: « نام بزرگ ملت ایران در عالم به رشد سیاسی ثبت شد و نام بزرگ قم در بین ملت ایران به رشد سیاسی و فعالیت و جانفشانی در تاریخ ثبت شد. نام بزرگ «چهارمردان» در فداکاری و جان نثاری در تاریخ عالم ثبت شد.
نام بزرگ بانوان ایران ثبت شد. نام بزرگ بانوان قم ثبت شد. نام بزرگ بانوان «چهارمردان» ثبت شد. بانوان قم و بانوان «چهارمردان»، پیشرو این نهضت اسلامی بودند؛ رشد سیاسی خودشان را اثبات کردند؛ نهضت را راهنمایی کردند. شما رهبران نهضت هستید. بانوان، رهبر نهضت ما هستند، ما دنبالۀ آنها هستیم. من شما را به رهبری قبول دارم و خدمتگزار شمایم. خداوند شما را برای اسلام حفظ کند.»
محله چهارمردان جاذبه ای برای گردشگری مقاومت
یک کارشناس حوزه تاریخ و فرهنگ معتقد است، محله چهارمردان قم، فراتر از یک بافت تاریخی، پتانسیل آن را دارد که به عنوان یک «محور راهبردی گردشگری مقاومت» در نقشه فرهنگی کشور قرار گیرد و این محله با حفظ اصالت خود، به واسطه پیوندی ناگسستنی با دو مقطع حیاتی تاریخ معاصر ایران تعریف میشود.
سید محمدرضا میرجلیلی بیان کرد: نخست، زادگاه و کانون مبارزات مردمی پیش از انقلاب، و دوم، گذرگاه و مأمن شهدایی که در دفاع از حریم اهل بیت (ع) به مقام والای شهادت رسیدن و تبدیل این دوگانگی تاریخی به یک بسته منسجم گردشگری، نه تنها هویت محله را پاس میدارد، بلکه ابزاری برای انتقال مفاهیم ایثار و مقاومت به نسلهای جدید خواهد بود.
وی افزود: یکی از مهمترین ابعاد این گردشگری، اتصال مستقیم محله چهارمردان به مسیر گلزار شهدای قم است و این مسیر که یادآور رشادتهای شهدای گرانقدر هشت سال دفاع مقدس بوده، با قرار گرفتن در مجاورت کانون مبارزات انقلابی، یک زنجیره روایی کامل از «مقاومت پیش از پیروزی» تا «مقاومت پس از پیروزی» را شکل میدهد و سرمایهگذاری بر این همافزایی مکانی و تاریخی، فرصتی فراهم میآورد تا زائران و گردشگران علاوه بر زیارت، با ریشههای فکری و اجتماعی نهضت اسلامی نیز آشنا شوند.
میرجلیلی در ادامه افزود: علاوه بر این، وجود شهدای فاطمیه در این منطقه، بُعد جدیدی به مفهوم «مقاومت» میبخشد و نزدیکی به گلزار شهدا که نمادی از شهدای انقلاب غ جنگ تحمیلی، مدافع حرم و ترور می باشد که این تلفیق میان خاطرات انقلابیون دههی ۵۰ و رشادتهای مدافعان حرم، و امنیت و از سویی ۸ سال دفاع مقدس، چهارمردان را به نمادی پویا از استمرار راه مبارزه در طول چهار دههها تبدیل میکند برنامهریزی برای تورهای فرهنگی و مذهبی با محوریت این محله، میتواند قم را نه تنها به عنوان پایتخت معنوی ایران، بلکه به عنوان مرکز مهم «ژئوپلیتیک مقاومت» معرفی کند.
محله چهارمردان قم، نماد همبستگی، شجاعت و ریشههای عمیق دینی و انقلابی مردم قم است، پاسداشت این میراث نه فقط ادای احترام به گذشته، بلکه سرمایهگذاری بر هویت ملی آیندگان است تا بدانند که برای پایداری این انقلاب و امنیت چه خون های پاکی بر زمین ریخته شده و چه رشادت هایی باعث شده است که امروز ایران اسلامی در منطقه با اقتدار پایدار بماند.
