کوبا در تاریکی / احتمال فروپاشی اقتصاد جزیره کمونیستی

 شمارش معکوس برای سقوط یکی از آخرین سنگرهای سوسیالیسم در نیم‌کره غربی، نه با ابزار نظامی، بلکه با جوهر خودنویسی در کاخ سفید آغاز شده است که قلب تپنده انرژی در کوبا را نشانه رفت.

 

به گزارش روزنامه شرق، میگل دیاز کانل، رئیس‌جمهور کوبا در واکنش به فرمان اجرائی جدید رئیس‌جمهور آمریکا مبنی بر وضع تعرفه علیه تأمین‌کنندگان نفت این جزیره، واشنگتن را به «تلاش برای خفه‌کردن اقتصاد کوبا و دامن‌زدن به بحران انسانی» متهم کرد؛ اقدامی که در بحبوحه بحران انرژی، خطر فروپاشی کامل این حکومت را تشدید کرده است.

دونالد ترامپ به‌تازگی با امضای فرمان وضعیت اضطراری ملی و وضع تعرفه بر تأمین‌کنندگان انرژی کوبا، شریان‌های باقی‌مانده این حکومت را پس از حذف نفوذ ونزوئلا هدف قرار داد؛ اقدامی که با واکنش تند هاوانا و استیصال مکزیک، جزیره را در آستانه فروپاشی ساختاری قرار داده است.

 رئیس‌جمهور ایالات متحده با امضای یک فرمان اجرائی که کوبا را «تهدیدی غیرعادی و فوق‌العاده» برای امنیت ملی آمریکا توصیف می‌کند، وضعیت اضطراری ملی اعلام کرد. این فرمان به دولت او اختیار قانونی می‌دهد‌ علیه کشورهایی که همچنان به ارسال نفت به این جزیره ادامه می‌دهند، تعرفه‌های سنگین وضع کند. این فشار مضاعف در زمانی اعمال می‌شود که هاوانا پس از عملیات نظامی ارتش آمریکا در کاراکاس و خروج نیکلاس مادورو از چرخه قدرت در سوم ژانویه، اصلی‌ترین منبع تأمین انرژی ارزان و رانتی خود را از دست داده و اکنون با قطعی‌های گسترده برق و فلج‌شدن خدمات عمومی روبه‌روست.

 

 

میگل دیاز کانل، رئیس‌جمهور کوبا‌ در واکنش، این اقدام واشنگتن را تلاشی برای «خفه‌کردن» اقتصاد کشورش تحت بهانه‌های واهی نامید. او در اظهاراتی که توسط الجزیره بازتاب یافت، دولت ترامپ را «یک فرقه فاشیست» توصیف کرد که به دنبال منافع شخصی است. با این حال، واقعیت‌های میدانی در هاوانا از حقیقتی تلخ‌تر حکایت دارد؛ جایی که نبود سوخت باعث توقف فعالیت بیمارستان‌ها، فساد مواد غذایی در یخچال‌های خاموش و زمین‌گیرشدن سیستم حمل‌ونقل عمومی شده است.

 

به گزارش الجزیره، بحران انرژی در کوبا اکنون به مرحله‌ای رسیده که مقامات حکومت دیگر قادر به پنهان‌کردن ناکارآمدی ساختاری خود نیستند. سقوط ارزش پول ملی، سقوط ۷۵درصدی قدرت خرید و توقف تولید در کارخانه‌های دولتی، فقط بخشی از پیامدهای اقتصادی است که با قطع شریان‌های نفتی تشدید شده است. داده‌های اقتصادی نشان می‌دهد بدون تزریق سوخت یارانه‌ای، زیرساخت‌های فرسوده تولید برق در کوبا توان تأمین حتی نیمی از نیاز شهروندان را ندارند و این موضوع، خشم عمومی را در لایه‌های زیرین جامعه انباشته کرده است.

تمرکز اصلی این فشار دیپلماتیک و اقتصادی اکنون بر مکزیک معطوف شده است؛ کشوری که ۴۴ درصد از نیاز وارداتی نفت کوبا را تأمین می‌کند. رویترز هفته گذشته گزارش داد کلودیا شینبام، رئیس‌جمهور مکزیک، تحت فشار هشدارهای صریح ترامپ، در حال بازنگری در سیاست ارسال محموله‌های نفتی شرکت دولتی پمکس به هاوانا‌ست. شینبام که در داخل با فشار جناح‌های چپ‌گرا برای همبستگی با کوبا روبه‌روست، در سطح بین‌المللی باید میان وفاداری به این حکومت و حفظ روابط تجاری حیاتی با واشنگتن، یکی را انتخاب کند.

 

فرمان جدید ترامپ به اعضای کابینه اجازه می‌دهد به تشخیص خود، نرخ تعرفه بر واردات از کشورهای تأمین‌کننده نفت کوبا را تعیین کنند. این موضوع برای مکزیک، به عنوان بزرگ‌ترین شریک تجاری آمریکا، یک تهدید موجودیتی محسوب می‌شود. آرتورو ساروخان، سفیر سابق مکزیک در واشنگتن، معتقد است ترامپ از تعرفه به عنوان محبوب‌ترین ابزار مذاکره خود استفاده می‌کند تا شرکای منطقه‌ای را به قطع همکاری با دشمنان آمریکا وادار کند. گزارش‌های اخیر حاکی از آن است که دست‌کم یک محموله نفتی پمکس که عازم کوبا بود، در پی این فشارها متوقف شده است. درون مرزهای مکزیک، مناظره شدیدی بین جریان‌های سیاسی در جریان است. منتقدان شینبام معتقدند در حالی که قیمت سوخت برای شهروندان مکزیکی رو به افزایش است، ارسال نفت رایگان یا ارزان‌قیمت به هاوانا، خیانت به منافع ملی محسوب می‌شود. آنها با اشاره به سقوط ۴۰درصدی تولیدات پمکس در سال‌های اخیر، تأکید دارند مکزیک نباید «هزینه بقای یک ایدئولوژی شکست‌خورده» را در جزیره‌ای دورافتاده بپردازد؛ آن هم در شرایطی که تعرفه‌های ترامپ می‌تواند کل اقتصاد مکزیک را به زانو درآورد.

در لایه‌های سیاسی واشنگتن، مقاماتی مانند مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، با صراحت از پایان دوران مماشات با کشورهای همراه با ونزوئلا و کوبا در منطقه سخن می‌گویند. به نوشته پولتیکو، روبیو هفته گذشته تأکید کرد ایالات متحده مشتاق دیدن تغییر رژیم در هاواناست، هرچند تصریح کرد این هدف لزوما از طریق مداخله نظامی مستقیم دنبال نمی‌شود. از دیدگاه این طیف، کوبا که دهه‌ها با تکیه بر منابع دیگران و رانت‌های نفتی ونزوئلا زنده مانده، اکنون به دلیل سوءمدیریت ساختاری و پایبندی به یک ایدئولوژی ناکارآمد، در برابر اولین تندبادهای واقعی اقتصادی در حال فروپاشی است. آنها معتقدند که مدل اقتصادی سوسیالیستی، کوبا را به کشوری تبدیل کرده که حتی قادر به نگهداری از نیروگاه‌های حرارتی خود نیست و کوچک‌ترین اختلال در زنجیره تأمین، کل سیستم را به سکته مغزی دچار می‌کند. دونالد ترامپ نیز در سخنرانی‌های اخیر خود با لحنی سرد و پیروزمندانه، سقوط کوبا را قریب‌الوقوع توصیف کرده است. او اخیرا در ایالت آیووا با اشاره به اینکه کوبا به‌زودی شکست خواهد خورد، این کشور را در آستانه فروپاشی کامل دانست.

 

یک مقام ارشد کاخ سفید که نخواست نامش فاش شود، تصریح کرد‌: «این اقدامات برای پاسخ‌گوکردن هاوانا بابت دهه‌ها حمایت از بی‌ثباتی در منطقه، سرکوب وحشیانه معترضان در داخل و اتحاد با کشورهای متخاصم ضروری است. واشنگتن بر این باور است که هر دلار نفتی که به هاوانا می‌رسد، صرف بقای دستگاه سرکوب می‌شود، نه رفاه مردمی که اکنون در تاریکی مطلق به سر می‌برند». بحران در لایه‌های اجتماعی کوبا به شکلی زیرپوستی در حال غلیان است. گزارش‌های غیررسمی از هاوانا نشان می‌دهد که قطعی برق ۲۰ساعته در برخی استان‌ها، باعث خشم لایه‌هایی از جامعه شده که پیش از این سکوت کرده بودند. دولت با اعزام نیروهای امنیتی به نقاط حساس، تلاش می‌کند از تکرار اعتراضات گسترده سال‌های گذشته جلوگیری کند، اما نبود نان، دارو و اکنون روشنایی، مشروعیت باقی‌مانده را به‌شدت فرسوده است. تحلیلگران محافظه‌کار بر این باورند که فشار ترامپ، دقیقا بر نقطه ضعف تاریخی این مدل ایدئولوژی‌ها، یعنی «ناکارآمدی در تأمین نیازهای اولیه» متمرکز شده است.

کلودیا شینبام در حالی که محموله‌های نفتی را «کمک‌های بشردوستانه» می‌نامد، به‌خوبی از پیامدهای انسانی قطع برق در بیمارستان‌های کوبا آگاه است. او در کنفرانس خبری با لحنی نگران هشدار داد که تحریم‌ها می‌تواند منجر به یک بحران انسانی بزرگ در جزیره شود. با این حال، او در تماس‌های تلفنی خود با ترامپ، رویکردی بسیار محتاطانه و غیرتهاجمی در پیش گرفته است. شینبام از واژه «سازنده» برای توصیف روابط دوجانبه استفاده کرده است تا از تحریک رئیس‌جمهور آمریکا در آستانه بازنگری قرارداد تجاری میان آمریکا، مکزیک و کانادا جلوگیری کند؛ قراردادی که رگ حیات اقتصاد مکزیک محسوب می‌شود.

 

در لایه تحلیل‌های راهبردی، کارشناسان معتقدند شینبام تلاش می‌کند مسیری میانه را طی کند تا هم پرستیژ انقلابی حزب خود را حفظ کند و هم اقتصاد کشورش را از ترکش‌های تعرفه‌ای ترامپ مصون بدارد. اما با توجه به روحیه غیرقابل پیش‌بینی و قاطع ترامپ در استفاده از ابزارهای اقتصادی، این «عبور کج‌دار و مریز» چندان پایدار نخواهد بود. جرونیمو گوتیرز، سفیر سابق مکزیک در گفت‌وگو با پولتیکو اشاره می‌کند هزینه اقتصادی ایستادن در کنار هاوانا برای مکزیکوسیتی بسیار گزاف است و در نهایت، واقعیت‌های تجاری بر پیوندهای ایدئولوژیک سنتی غلبه خواهد کرد. دولت مکزیک می‌داند که ترامپ در اجرای تهدیدات خود تردید نمی‌کند و هرگونه لجبازی در پرونده کوبا، می‌تواند به قیمت سقوط ارزش پزو تمام شود. لورنس گامبینر، کاردار سابق آمریکا در هاوانا، معتقد است که واشنگتن در این مرحله بر اهرم‌های اقتصادی متمرکز خواهد بود، اما احتمال محاصره فیزیکی جزیره را برای قطع کامل دسترسی‌های باقی‌مانده رد نمی‌کند. این استراتژی «خفه‌کردن»، اگرچه بسیار تهاجمی به نظر می‌رسد، اما از دیدگاه واشنگتن، «تنها راه برای پایان‌دادن به دهه‌ها نفوذ مخرب در نیم‌کره غربی و بستن پرونده ایدئولوژی آن است.

 

ترامپ در پاسخ به پرسشی درباره شدت این اقدامات، با اعتمادبه‌نفسی تمام‌عیار گفت‌ کوبا تحت این فشارها توان بقا نخواهد داشت. اما روی دیگر بحران این است که بزرگ‌ترین نگرانی منطقه‌ای، احتمال سرازیرشدن موج عظیمی از پناه‌جویان به سمت سواحل فلوریدا یا شبه‌جزیره یوکاتان در صورت فروپاشی ناگهانی و خشونت‌آمیز حکومت کوباست.

 

 واشنگتن اگرچه به دنبال تغییر رژیم است، اما هم‌زمان باید با چالش مهاجرت غیرقانونی که ناشی از فروپاشی اقتصادی است، دست‌وپنجه نرم کند. در حالی که برونو رودریگز، وزیر امور خارجه کوبا، در فضای مجازی آمریکا را به «باج‌خواهی» متهم می‌کند، مردم در کوچه‌های تاریک و گرم هاوانا شاهد غروب دورانی هستند که در آن وعده‌های سوسیالیستی جای خود را به صف‌های طولانی نان و نبود ابتدایی‌ترین امکانات زندگی داده است. آنها به‌خوبی درک کرده‌اند‌ با خروج ونزوئلا از بازی و جدیت واشنگتن، دیگر کسی برای پرداخت هزینه‌های زندگی آنها زیر چتر حکومت فعلی داوطلب نخواهد شد.