نیمه‌کوری یا همیانوپیا چیست و چطور زندگی‌تان را تغییر می‌دهد؟

همیانوپیا یعنی از دست دادن نیمی از میدان دید در هر دو چشم

همیانوپیا (Hemianopia)، که گاهی به عنوان نیمه‌کوری یا همیانوپسی (Hemianopsia) نیز شناخته می‌شود، یکی از اختلالات شایع بینایی است که میلیون‌ها نفر در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این وضعیت نه تنها بر کیفیت زندگی افراد تأثیر می‌گذارد، بلکه می‌تواند نشانه‌ای از مشکلات جدی‌تر مغزی باشد.

بر اساس آمارهای پزشکی، همیانوپیا اغلب پس از سکته مغزی رخ می‌دهد و می‌تواند موقتی یا دائمی باشد. در این مقاله، به بررسی کامل این اختلال می‌پردازیم. 

شایع‌ترین علت همیانوپیا، سکته مغزی است

تعریف همیانوپیا

همیانوپیا به معنای از دست دادن نیمی از میدان دید فرد است. این اختلال معمولاً در هر دو چشم به طور همزمان رخ می‌دهد و ناشی از آسیب به مسیرهای عصبی بینایی در مغز است، نه مشکل در خود چشم‌ها. میدان دید (Visual Field) شامل تمام چیزی است که فرد با چشمان باز می‌بیند، از جمله دید مرکزی و جانبی.

در سیستم بینایی طبیعی، اطلاعات بصری از هر دو چشم از طریق عصب بینایی (Optic Nerve) به کیاسم بینایی (Optic Chiasm) می‌رسد. در آنجا، فیبرهای عصبی عبور می‌کنند: نیمه راست میدان دید به نیم‌کره چپ مغز و نیمه چپ به نیم‌کره راست می‌رود. آسیب به این مسیرها پس از کیاسم می‌تواند باعث همیانوپیا شود.

همیانوپیا می‌تواند کامل (از دست دادن دقیق نیمی از میدان دید) یا ناقص (کمتر از نیم) باشد. در برخی موارد، فقط یک‌چهارم میدان دید از بین می‌رود که به آن کوادرانتانوپیا (Quadrantanopia) می‌گویند. این وضعیت معمولاً ناگهانی است، اما در برخی بیماری‌ها به تدریج ایجاد می‌شود.

همیانوپیا اغلب ناگهانی شروع می‌شود و اورژانسی محسوب می‌شود

انواع همیانوپیا

همیانوپیا بر اساس الگوی از دست رفتن میدان دید به انواع مختلفی تقسیم می‌شود:

• همیانوپیا هم‌نام (Homonymous Hemianopia): شایع‌ترین نوع؛ از دست دادن نیمه مشابه در هر دو چشم (مثلاً نیمه راست هر دو چشم). این نوع اغلب کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و می‌تواند رانندگی یا جهت‌یابی را دشوار کند.

• همیانوپیا ناهم‌نام (Heteronymous Hemianopia): از دست دادن نیمه‌های متفاوت در دو چشم.

• دوطبقی (Bitemporal): از دست دادن نیمه‌های خارجی (سمت شقیقه‌ها)، معمولاً به دلیل آسیب به کیاسم بینایی (مانند تومور هیپوفیز).

• دونازال (Binasal): از دست دادن نیمه‌های داخلی (سمت بینی)، کمتر شایع.

• همیانوپیا بالایی (Superior Hemianopia): از دست دادن نیمه بالایی میدان دید در هر دو چشم.

• همیانوپیا پایینی (Inferior Hemianopia): از دست دادن نیمه پایینی میدان دید.

• ناقص یا کامل: ناقص کمتر از نیم، کامل دقیقاً نیم.

علائم همیانوپیا

علائم همیانوپیا می‌تواند خفیف تا شدید باشد و اغلب بر فعالیت‌های روزمره تأثیر می‌گذارد. برخی از علائم رایج عبارتند از:

• مشکل در دیدن اشیاء در سمت آسیب‌دیده (مثلاً برخورد با درها یا افراد).

• کاهش آگاهی فضایی و جهت‌یابی.

• دوبینی، تاری دید یا اعوجاج تصاویر.

• توهمات بینایی مانند جرقه‌های نور یا اشکال خیالی.

• مشکل در تشخیص رنگ‌ها یا درک عمق.

• دشواری در خواندن (مثلاً پریدن از خطوط).

• مشکل در حرکت در میان جمعیت یا رانندگی (به‌ویژه تعویض خط).

• مشکل در دید شبانه یا در تاریکی.

در موارد هم‌نام، علائم ممکن است "منفی" (تاریکی در نیمه آسیب‌دیده) یا "مثبت" (مه، اعوجاج یا جرقه) باشند. گاهی با همی‌نقلیکت (Hemineglect) همراه است، که فرد نیمه آسیب‌دیده را کاملاً نادیده می‌گیرد.

همیانوپیا ممکن است همراه با توهمات نوری یا مه‌آلودگی باشد

علل همیانوپیا

شایع‌ترین علت همیانوپیا سکته مغزی است (حدود ۴۲-۸۹% موارد هم‌نام). سایر علل عبارتند از:

• حمله ایسکمیک گذرا (TIA) یا مینی‌سکته.

• خونریزی مغزی.

• ضربه به سر یا آسیب تروماتیک مغز.

• تومورهای مغزی (سرطان یا خوش‌خیم).

• عفونت‌ها و التهاب مغز (مانند انسفالیت).

• بیماری‌های تخریبی مانند آلزایمر یا MS.

• میگرن شدید با اورا.

• صرع و تشنج.

• اختلالات متابولیک مانند هیپوگلیسمی.

• مسمومیت یا آنوریسم.

این علل اغلب به نواحی پشتی مغز (لوب اکسیپیتال) آسیب می‌زنند.

تشخیص همیانوپیا

تشخیص با معاینه چشم و شرح حال آغاز می‌شود. تست کلیدی تست میدان دید (Visual Field Test) است، که در آن بیمار باید گزارش دهد چه زمانی اشیاء در میدان جانبی ناپدید می‌شوند. سایر روش‌ها:

• معاینه فوندوس چشم (پشت چشم).

• اندازه‌گیری فشار داخل چشم.

• تصویربرداری مغزی مانند MRI یا CT برای شناسایی علت.

• آزمایش خون برای رد عفونت یا اختلالات متابولیک.

تشخیص زودهنگام مهم است، زیرا می‌تواند نشانه اورژانس مانند سکته باشد.

همیانوپیا هم‌نام در هر دو چشم به یک سمت (راست یا چپ) ایجاد می‌شود

راههای درمان همیانوپیا

درمان بر علت زمینه‌ای تمرکز دارد:

• برای سکته: داروهای ضدلخته، ترومبکتومی یا جراحی.

• برای میگرن: داروهای پیشگیری‌کننده یا قطع‌کننده.

• برای صرع: داروهای ضدتشنج یا جراحی.

اگر همیانوپیا دائمی باشد (که در بسیاری موارد است؛ تنها ۱۷-۱۸% پس از یک ماه بهبود می‌یابند)، تمرکز بر توانبخشی است:

• عینک‌های منشوری (Prism Glasses) برای گسترش میدان دید.

• تمرینات هماهنگی چشم مانند جدول کلمات یا بازی‌های کامپیوتری.

• تکنیک‌های خواندن: خواندن عمودی، استفاده از خط‌کش.

• تغییرات حرکتی: چرخاندن سر برای اسکن محیط.

• حمایت خانواده و متخصص توانبخشی بینایی.

• رانندگی اغلب ممنوع است مگر با ارزیابی تخصصی.

پیش‌آگهی (چشم‌انداز)

پیش‌آگهی بستگی به علت دارد. در موارد سکته، ممکن است بخشی از بینایی بازگردد، اما اغلب دائمی است. با توانبخشی، افراد می‌توانند سازگار شوند و کیفیت زندگی را حفظ کنند. این وضعیت تهدیدکننده حیات نیست، اما می‌تواند منجر به افسردگی یا کاهش استقلال شود. پیگیری منظم پزشکی ضروری است.

عینک‌های منشوری می‌توانند میدان دید را تا حدی گسترش دهند

سوالات متداول

1. آیا همیانوپیا همیشه دائمی است؟

خیر. در بعضی افراد (به‌خصوص بعد از سکته خفیف یا TIA) ممکن است طی چند هفته تا چند ماه تا حد خوبی بهبود پیدا کند یا حتی کاملاً برطرف شود. اما در بیشتر موارد همیانوپیا هم‌نام ناشی از سکته مغزی، حداقل بخشی از نقص بینایی دائمی باقی می‌ماند.

2.  آیا می‌توانم با همیانوپیا رانندگی کنم؟

در اکثر کشورها (از جمله ایران) داشتن همیانوپیا هم‌نام کامل معمولاً مانع از گرفتن یا تمدید گواهینامه رانندگی می‌شود. در برخی کشورها اگر نقص خیلی شدید نباشد و فرد تست‌های ویژه رانندگی (مانند تست میدان دید پویا و تست رانندگی عملی) را با موفقیت بگذراند، ممکن است اجازه رانندگی محدود یا با شرایط خاص داده شود. حتماً باید با پلیس راهنمایی و رانندگی و چشم‌پزشک متخصص مشورت کنید.

3. آیا مغز می‌تواند خودش را ترمیم کند و میدان دید برگردد؟

مغز تا حدی خاصیت نوروپلاستیسیتی (انعطاف‌پذیری عصبی) دارد، به‌خصوص در ماه‌های اول بعد از آسیب. با تمرین و توانبخشی بینایی می‌توان تا حدی استفاده بهتری از میدان دید باقی‌مانده کرد، اما بازگشت کامل میدان دید از دست رفته در موارد شدید معمولاً اتفاق نمی‌افتد.

4. فرق همیانوپیا با همی‌نقلیکت (Hemineglect) چیست؟

همیانوپیا = مشکل بینایی (واقعاً آن سمت را نمی‌بیند)

همی‌نقلیکت = مشکل توجه (ممکن است آن سمت را ببیند ولی مغز به آن توجه نمی‌کند و انگار وجود ندارد)

گاهی این دو با هم هستند، ولی دو پدیده جداگانه محسوب می‌شوند.

5. آیا همیانوپیا در هر دو چشم همزمان ایجاد می‌شود؟

بله، تقریباً همیشه در هر دو چشم به‌صورت همزمان و به یک شکل (هم‌نام) ظاهر می‌شود، چون مشکل در مغز است نه در خود چشم‌ها.

6. آیا می‌توانم تلویزیون ببینم؟

بله، ولی بهتر است روی مبل طوری بنشینید که نیمه سالم میدان دیدتان به سمت تلویزیون باشد. همچنین نشستن کمی دورتر و چرخاندن سر به سمت سالم کمک زیادی می‌کند.

7. آیا خواندن کتاب با همیانوپیا خیلی سخت می‌شود؟

در ابتدا بله، به‌خصوص همیانوپیا سمت راست (مشکل در پیدا کردن ابتدای خط بعدی).

با تمرین و استفاده از چند تکنیک ساده (خواندن عمودی، استفاده از خط‌کش رنگی، بزرگ‌نمایی متن، یا حتی کتاب‌خوان صوتی) اکثر افراد بعد از مدتی می‌توانند کتاب بخوانند، هرچند معمولاً کندتر از قبل.

8. آیا همیانوپیا می‌تواند یک‌طرفه باشد (فقط یک چشم)؟

خیر. اگر فقط یک چشم مشکل داشته باشد، معمولاً مشکل چشمی (شبکیه، عصب بینایی قبل از کیاسم) است و به آن همیانوپیا نمی‌گویند. همیانوپیا همیشه دوطرفه و هم‌نام یا ناهم‌نام است. 

خلاصه

همیانوپیا یا نیمه‌کوری اختلالی است که نیمی از میدان دید را از بین می‌برد و اغلب ناشی از آسیب مغزی مانند سکته است. انواع مختلفی دارد، علائم آن بر زندگی روزمره تأثیر می‌گذارد و درمان آن بر مدیریت علت و توانبخشی تمرکز دارد. اگر علائم ناگهانی ظاهر شد، فوراً به پزشک مراجعه کنید، زیرا می‌تواند نشانه اورژانس باشد. با آگاهی و حمایت مناسب، افراد مبتلا می‌توانند زندگی فعالی داشته باشند. 

گردآوری: بخش سلامت بیتوته