اعتیاد به گوشی و اینترنت، پدیدهای پیچیده و چندبعدی است که به تدریج مرز بین استفاده مفید و وابستگی مخرب را محو میکند.
این مقاله به بررسی جامع پدیده اعتیاد اینترنتی با تمرکز بر غلبه گوشی بر زندگی میپردازد. ساختار از تعریف و نشانهشناسی شروع شده، سپس به تحلیل علل، پیامدها و گروههای آسیبپذیر میرسد و در نهایت راهکارهای علمی پیشگیری و درمان را ارائه میدهد.
به گزارش حقوق نیوز؛ در عصر دیجیتال، گوشیهای هوشمند و دسترسی دائمی به اینترنت به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره تبدیل شدهاند.
با این حال، هنگامی که استفاده از این فناوری از کنترل خارج شده و بر رفتارها، روابط و سلامت روانی فرد غلبه میکند، با پدیدهای نگرانکننده به نام «اعتیاد اینترنتی» یا «اختلال استفاده از اینترنت» مواجه میشویم.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) در طبقهبندی بینالمللی بیماریها (ICD-11)، «اختلال بازیهای دیجیتال» را به رسمیت شناخته است که بازتابی از نگرانی فزاینده جامعه علمی نسبت به تأثیرات منفی استفاده بیمارگونه از فناوریهای دیجیتال است.
آمارها حاکی از گستردگی این مسئله است. بر اساس گزارشهای مراکز تحقیقاتی مانند مرکز پژوهشی پیو، بخش قابلتوجهی از کاربران، بهویژه نوجوانان و جوانان، نشانههای استفاده افراطی و مشکلساز از گوشی و اینترنت را گزارش میدهند.
این اختلال، تنها به صرف زمان طولانی محدود نمیشود، بلکه شامل از دست دادن کنترل، اولویتدهی به فعالیتهای آنلاین بر تعهدات زندگی واقعی، تداوم استفاده با وجود پیامدهای منفی و ایجاد پریشانی قابلتوجه میشود.
این مقاله در حقوق نیوز با تمرکز بر مفهوم اعتیاد رفتاری به گوشی و فضای مجازی، در پی واکاوی ابعاد این پدیده است.
از نشانههای هشداردهنده و علل ریشهای آن تا پیامدهای عمیق بر سلامت روان، روابط بینفردی، عملکرد تحصیلی و شغلی و همچنین راهکارهای علمی پیشگیری و مداخله مورد بررسی قرار خواهند گرفت.
هدف، ارائه درکی مبتنی بر شواهد از این چالش عصر مدرن است تا با آگاهیبخشی دقیق، گامی در جهت استفاده متعادل و سالم از فناوری برداشته شود.
نشانهها و معیارهای تشخیص اعتیاد اینترنتی
اعتیاد اینترنتی، که به عنوان اختلال استفاده از اینترنت یا استفاده مشکلساز از اینترنت نیز شناخته میشود، یک وضعیت رفتاری است که با کنترل ضعیف بر تکانههای استفاده از اینترنت و گوشی همراه است و پیامدهای منفی قابل توجهی بر زندگی فرد دارد.
اگرچه هنوز در راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی (DSM-5) به عنوان یک اختلال مستقل گنجانده نشده، اما ملاکهای اختلالات رفتاری مشابه و نیز طبقهبندی «اختلال بازیهای دیجیتال» توسط سازمان جهانی بهداشت (WHO) در ICD-11، چارچوبی معتبر برای شناسایی آن ارائه میدهند. تشخیص این شرایط بر اساس مجموعهای از نشانههای شناختی، رفتاری و عاطفی است که برای یک دوره حداقل ۱۲ ماهه تداوم داشته باشند.
الف) نشانهها و علائم کلیدی
وسوسه و اشتغال ذهنی: فرد بخش عمدهای از افکار خود را معطوف به فعالیت اینترنتی گذشته یا آینده میکند و به صورت مداوم مشتاق دسترسی به گوشی یا اینترنت است.
از دست دادن کنترل (ناتوانی در تنظیم استفاده): تلاشهای مکرر و ناموفق برای کاهش، کنترل یا توقف استفاده از اینترنت. فرد ممکن است قصد داشته باشد فقط مدت کوتاهی آنلاین باشد، اما ساعتها زمان را از دست بدهد.
تحمل: نیاز به افزایش زمان استفاده از اینترنت برای رسیدن به رضایت یا کاهش احساس ناخوشایند. به بیان ساده، مدت زمان آنلاین بودن به تدریج و برای کسب اثر مشابه افزایش مییابد.
علائم کنارهگیری: هنگامی که دسترسی به اینترنت قطع میشود یا استفاده از آن کاهش مییابد، فرد علائمی مانند بیقراری، تحریکپذیری، خلق افسرده، اضطراب یا حتی کسالت شدید را تجربه میکند.
تداوم استفاده با وجود پیامدهای منفی: فرد به استفاده افراطی ادامه میدهد، حتی زمانی که به وضوح از آسیبهای روانی، اجتماعی، شغلی یا آموزشی آن آگاه است. این آسیبها میتواند شامل اختلافات خانوادگی، کاهش عملکرد شغلی یا تحصیلی، غفلت از مسئولیتها و یا مشکلات سلامتی باشد.
غفلت از فعالیتهای مهم زندگی و تفریحات دیگر: علایق، سرگرمیها، فعالیتهای اجتماعی و حتی مراقبتهای شخصی به دلیل استفاده از اینترنت نادیده گرفته میشوند یا به میزان چشمگیری کاهش مییابند.
استفاده برای فرار از مشکلات یا بهبود خلق: فرد به طور مکرر از اینترنت برای فرار از مشکلات واقعی، تسکین احساس درماندگی، گناه، اضطراب یا افسردگی استفاده میکند.
ب) شاخصهای رفتاری و عینی
دروغ گفتن: پنهان کردن یا دروغ گفتن به اعضای خانواده، دوستان یا درمانگر درباره میزان و ماهیت استفاده از اینترنت.
به خطر انداختن روابط یا فرصتها: از دست دادن رابطه مهم، فرصت شغلی، تحصیلی یا اجتماعی به دلیل استفاده از اینترنت.
بیتوجهی به بهداشت شخصی و خواب: اختلال در الگوی خواب (دیر خوابیدن، محرومیت از خواب) و غفلت از مراقبتهای اولیه مانند نظافت شخصی.
پریشانی و اختلال عملکرد: این رفتار باعث ناراحتی یا اختلال بالینی قابل توجه در حوزههای اجتماعی، شغلی یا سایر زمینههای مهم عملکردی میشود.
ج) رویکردهای تشخیصی معتبر
بر اساس ICD-11 (اختلال بازیهای دیجیتال): این معیار که عمدتاً بر بازیهای ویدیویی تمرکز دارد اما میتواند به سایر مصارف افراطی تعمیم یابد، سه مولفه اصلی دارد:
۱) کنترل ضعیف بر رفتار (شروع، تداوم، شدت)
۲) افزایش اولویت دادن به فعالیت دیجیتال نسبت به سایر علایق و فعالیتهای روزمره
۳) تداوم یا تشدید رفتار با وجود پیامدهای منفی. این الگو باید به اندازهای شدید باشد که منجر به اختلال در عملکرد شخصی، خانوادگی، اجتماعی یا آموزشی شود.
استفاده از مقیاسهای روانسنجی: ابزارهای معتبری مانند «مقیاس اعتیاد به اینترنت یانگ» یا «پرسشنامه مشکل استفاده از اینترنت» (PIUQ) اغلب در تحقیقات و ارزیابیهای بالینی برای سنجش شدت نشانهها استفاده میشوند. این مقیاسها بر اساس ملاکهای مشابه با اعتیادهای رفتاری طراحی شدهاند.
تفاوت با استفاده معمول: نکته کلیدی در تشخیص، وجود «اختلال عملکرد» و «پریشانی قابل توجه» است.
صرف صرف زمان زیاد در اینترنت (مثلاً برای کار) اگر منجر به آسیبهای فوق نشود، به تنهایی نشانه اعتیاد نیست.
هسته مسئله، رابطه مخرب و غیرقابل کنترل فرد با فناوری است که کیفیت زندگی او را تحت الشعاع قرار میدهد.
تشخیص نهایی باید توسط متخصصان سلامت روان (روانپزشک یا روانشناس) و با ارزیابی جامع صورت پذیرد.
علل و عوامل خطرساز اعتیاد اینترنتی
اعتیاد به اینترنت و گوشیهای هوشمند، پدیدهای چندعاملی است که در تقاطع ویژگیهای فردی، طراحی فناوری و عوامل محیطی شکل میگیرد.
برخلاف تصور رایج که صرفاً آن را به ضعف اراده فردی نسبت میدهد، تحقیقات نشان میدهد شبکهای پیچیده از عوامل زیستی، روانی و اجتماعی در ایجاد آن نقش دارند. این عوامل، فرد را در برابر رفتارهای استفاده افراطی و مشکلساز آسیبپذیرتر میکنند.
۱. عوامل فردی و روانشناختی
اختلالات روانی همزمان: قویترین پیشبینی کننده اعتیاد اینترنتی، وجود اختلالات روانی دیگر است.
افرادی که از اضطراب اجتماعی، افسردگی، اختلال کم توجهی-بیش فعالی (ADHD) یا اختلالات اضطرابی رنج میبرند، به دلیل مکانیسمهای مقابله ای ناسازگار، بیشتر در معرض خطر هستند.
اینترنت و فضای مجازی برای آنها میتواند به عنوان پناهگاهی برای فرار از موقعیتهای استرسزا یا پر کردن خلأهای عاطفی عمل کند.
ویژگیهای شخصیتی: برخی صفات شخصیتی با آسیبپذیری بیشتر همراهند.
روانرنجوری (تمایل به تجربه هیجانات منفی)، کمالگرایی ناسالم، تکانشگری (عمل بدون تفکر) و خودتنظیمی پایین از جمله این مواردند. افراد با عزت نفس پایین نیز ممکن است برای جبران کمبودها یا کسب تأیید به فضای مجازی پناه ببرند.
عوامل نوروبیولوژیک: مطالعات تصویربرداری عصبی نشان دادهاند که استفاده افراطی از اینترنت میتواند سیستم پاداش مغز (شامل مدارهای دوپامینی) را مشابه با اعتیادهای رفتاری و شیمیایی تحت تأثیر قرار دهد.
فعالیت در این مناطق هنگام دریافت "لایک"، پیام جدید یا برنده شدن در بازی، احساس لذت فوری ایجاد میکند و فرد را به تکرار رفتار ترغیب میکند. همچنین، تنظیم ضعیف انتقالدهندههای عصبی مانند دوپامین و سروتونین ممکن است فرد را مستعد جستجوی پاداشهای بیرونی کند.
۲. عوامل مرتبط با فناوری و طراحی پلتفرمها
اصل «طراحی برای اعتیاد»: بسیاری از شبکههای اجتماعی، بازیها و اپلیکیشنها عمداً بر اساس اصول روانشناسی رفتاری طراحی شدهاند تا زمان درگیری کاربر را حداکثر کنند. این اصول شامل:
1- سیستمهای پاداش متغیر: همانند دستگاههای قمار، کاربر هرگز نمیداند چه وقت و چه پاداشی (مثلاً یک لایک یا نوتیفیکیشن مهم) دریافت میکند. این غیرقابل پیشبینی بودن، قویترین عامل در ایجاد رفتارهای عادتی و مقاوم در برابر خاموشی است.
2- ترس از دست دادن (FOMO): طراحیهایی که حس کنجکاوی و اضطراب ناشی از عقب ماندن از اخبار یا رویدادها را برمیانگیزند.
3- درگیری بیپایان: حذف نشانههای طبیعی توقف، مانند حذف مرز صفحه (اسکرول بیانتهای فید) یا اتوپلی ویدیوها.
4- دسترسی دائمی و همهجاگیری: گوشیهای هوشمند و اتصال دائمی به اینترنت، مرز بین زمان آنلاین و آفلاین را محو کردهاند، که خود زمینه را برای استفاده بیوقفه فراهم میآورد.
۳. عوامل محیطی و اجتماعی
کمبود حمایت اجتماعی و انزوای واقعی: افرادی که در زندگی واقعی احساس تنهایی، انزوا یا عدم درک شدن میکنند، ممکن است برای برآوردن نیازهای اساسی خود به ارتباطات آنلاین روی آورند. این فضا حس تعلق به جامعه، هویتسازی و پذیرش فوری (هرچند سطحی) را فراهم میکند.
الگوهای خانوادگی: خانوادههای دارای ساختار آشفته، ارتباط ضعیف، نظارت کم یا بیشازحد، یا سابقه اعتیاد (شیمیایی یا رفتاری) محیط پرخطری را ایجاد میکنند.
همچنین، الگوسازی نامناسب توسط والدینی که خود استفاده افراطی دارند، نقش مهمی ایفا میکند.
فشار همسالان و هنجارهای فرهنگی: در برخی گروههای سنی (بهویژه نوجوانان)، حضور دائمی در شبکههای اجتماعی خاص و مشارکت در ترندها به یک هنجار اجتماعی تبدیل شده است.
طرد شدن از این حلقههای آنلاین میتواند معادل طرد اجتماعی در زندگی واقعی تلقی شود.
عوامل استرسزای زندگی: دورههای پراسترس مانند شکست عاطفی، مشکلات شغلی، یا فشار تحصیلی میتواند به عنوان محرکی برای پناه بردن به جهان مجازی و آغاز یا تشدید الگوی استفاده افراطی عمل کند.
در نهایت، ترکیب و تعامل این عوامل است که خطر ابتلا را تعیین میکند.
به عنوان مثال، یک نوجوان با زمینه اضطراب اجتماعی، در مواجهه با فشار همسالان برای حضور در شبکههای اجتماعی و با استفاده از اپلیکیشنهایی که بر اساس پاداش متغیر طراحی شدهاند، بسیار مستعد توسعه اعتیاد اینترنتی است.
درک این عوامل چندلایه برای طراحی راهکارهای پیشگیری و درمان مؤثر ضروری است.
پیامدهای منفی اعتیاد به گوشی و اینترنت
اعتیاد به گوشی و اینترنت، صرفاً یک «عادت بد» نیست؛ بلکه یک اختلال رفتاری است که میتواند تأثیرات عمیق و گستردهای بر تمام جنبههای زندگی فرد داشته باشد. این پیامدها اغلب درهمتنیده هستند و یک چرخه معیوب ایجاد میکنند که ترک رفتار را دشوارتر میسازد.
۱. پیامدهای روانی و عاطفی
افزایش اختلالات خلقی و اضطرابی: مطالعات متعددی همبستگی قوی بین استفاده مشکلساز از اینترنت و افزایش علائم افسردگی، اضطراب عمومی و اضطراب اجتماعی را نشان دادهاند.
هرچند رابطه علیت دوطرفه است (افراد افسرده بیشتر به اینترنت پناه میبرند و استفاده افراطی خود باعث تشدید افسردگی میشود).
محیط مجازی میتواند باعث مقایسه اجتماعی منفی، احساس ناکافی بودن و تنهایی پارادوکسیکال (احساس تنهایی بیشتر علیرغم ارتباط ظاهری فراوان) شود.
تضعیف مهارتهای شناختی و تمرکز: اعتیاد به گوشی با کاهش توجه مداوم، ضعف در حافظه فعال و تعلل مرتبط است. نیاز دائمی به چک کردن نوتیفیکیشنها، ساختار مغز را به سوی پردازش سطحی و چندوظیفگی ناکارآمد سوق میدهد که بهرهوری و عمق تفکر را کاهش میدهد.
تحریکپذیری و علائم شبهکنارهگیری: هنگام قطع دسترسی، فرد ممکن است دچار بیقراری، خلق گرفته، تحریکپذیری یا حتی حملات هراس شود. این حالت شبیه به سندرم کنارهگیری در سایر اعتیادهاست.
کاهش عزت نفس: وابستگی به تأیید بیرونی از طریق لایک و کامنت، عزت نفس را شکننده و وابسته به فیدبکهای لحظهای میکند.
۲. پیامدهای اجتماعی و ارتباطی
تخریب روابط بینفردی واقعی: اعتیاد به گوشی منجر به غفلت عاطفی و زمانی از خانواده، دوستان و شریک زندگی میشود. کیفیت ارتباط چهرهبهچهره کاهش یافته و مهارتهای گفتوگوی عمیق تحلیل میرود. این امر میتواند به تنش، دعوا و انزوای واقعی منجر شود.
ضعف در مهارتهای اجتماعی: وابستگی به ارتباطات متنی و غیرهمزمان، فرصت یادگیری و تمرین زبان بدن، لحن صدا، و حل تعارض در لحظه را کاهش میدهد که به ویژه برای رشد اجتماعی نوجوانان مخرب است.
ایجاد شکاف دیجیتالی در خانواده: والدین معتاد به گوشی، الگوی نامناسبی برای کودکان بوده و از تعامل مؤثر و نظارت بر فرزندان بازمیمانند. کودکان نیز این رفتار را نرمال میپندارند.
۳. پیامدهای تحصیلی و شغلی
افت عملکرد: کاهش تمرکز و مدیریت ضعیف زمان مستقیماً بر کیفیت درسخواندن و انجام وظایف شغلی تأثیر میگذارد.
فرد ممکن است مهلتها را از دست بدهد، تکالیف را با شتاب انجام دهد یا در محل کار خطاهای بیشتری مرتکب شود.
کاهش مشارکت و حضور مؤثر: در محیط کلاس یا جلسات کاری، فرد به جای تمرکز بر بحث، مشغول فعالیتهای غیرمرتبط در گوشی است و از نظر فکری حاضر نیست.
خطر اخراج یا مردودی: در موارد شدید، ادامه این روند میتواند به اخراج از کار یا مردودی تحصیلی بیانجامد.
۴. پیامدهای جسمانی
اختلالات شدید خواب: نور آبی صفحهنمایش، ترشح ملاتونین (هورمون خواب) را سرکوب کرده و به تأخیر در به خواب رفتن و کاهش کیفیت خواب منجر میشود. استفاده از گوشی در رختخواب، بیخوابی را مزمن میکند.
مشکلات بینایی و اسکلتی-عضلانی: سندرم بینایی رایانه (خستگی، خشکی و تاری چشم)، سردردهای تنشی و دردهای مزمن در گردن، شانه، مچ دست و کمر (ناشی از وضعیتهای بدنی ثابت و نامناسب) از عوارض شایع هستند.
سبک زندگی بیحرکت و عوارض متابولیک: جایگزینی فعالیتهای فیزیکی با زمان آنلاین، خطر چاقی، دیابت نوع ۲، بیماریهای قلبی-عروقی و ضعف عمومی بدن را افزایش میدهد.
غفلت از بهداشت شخصی: در موارد حاد، فرد حتی ممکن است وعدههای غذایی منظم، نظافت شخصی یا مراجعه به پزشک را به دلیل درگیری با فضای مجازی نادیده بگیرد.
۵. پیامدهای مالی و حقوقی
هزینههای مالی: صرف هزینههای گزاف برای خرید اپلیکیشن، آیتمهای درونبازی، اشتراکها یا خریدهای آنلاین غیرضروری.
خطرات حقوقی: درگیر شدن در فعالیتهای پرخطر آنلاین مانند قمار، اشتراکگذاری غیرقانونی محتوا یا تعاملات نامناسب میتواند عواقب حقوقی به همراه داشته باشد.
این پیامدها به تدریج و در سکوت پیشروی میکنند و فرد اغلب زمانی به عمق فاجعه پی میبرد که آسیبهای جدی وارد شده است. آگاهی از این عوارض گسترده، اولین گام ضروری برای ایجاد انگیزه واقعی برای تغییر است.
گروههای آسیبپذیر در اعتیاد اینترنتی
برخی گروهها به دلیل ویژگیهای رشدی، روانی یا موقعیت اجتماعی، در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به اعتیاد اینترنتی و گوشی قرار دارند. شناسایی این گروهها برای طراحی برنامههای پیشگیری هدفمند ضروری است.
۱. نوجوانان و جوانان (سنین ۱۲ تا ۲۵ سال)
این گروه، آسیبپذیرترین قشر محسوب میشوند. دلایل این آسیبپذیری عبارتند از:
رشد مغز: قشر پیشپیشانی مغز که مسئول کنترل تکانه، تصمیمگیری و خودتنظیمی است، تا حدود ۲۵ سالگی به تکامل کامل نمیرسد. این امر، نوجوانان را مستعد رفتارهای تکانشی و جستجوی پاداش فوری میکند.
هویتیابی و پذیرش اجتماعی: این دوره، مرحله کلیدی شکلگیری هویت است و نوجوانان برای کسب تأیید و احساس تعلق، به شدت تحت تأثیر همسالان قرار دارند.
شبکههای اجتماعی به بستری برای این فرآیند تبدیل شدهاند و ترس از دست دادن (FOMO) در آنها بسیار قوی است.
دسترسی زودهنگام و نامحدود: آنها نخستین نسلی هستند که از کودکی با گوشیهای هوشمند و اینترنت پرسرعت رشد کردهاند.
۲. افراد مبتلا به اختلالات روانی زمینه ای
وجود یک اختلال روانی، ریسک ابتلا را به طور قابل توجهی افزایش میدهد. مهمترین این اختلالات عبارتند از:
اختلال کمتوجهی-بیشفعالی (ADHD): به دلیل مشکلات ذاتی در خودتنظیمی، کنترل تکانه و دنبال کردن پاداشهای فوری.
اختلالات اضطرابی و اضطراب اجتماعی: فرد ممکن است برای فرار از موقعیتهای استرسزا یا تعاملات رودرروی دشوار، به فضای مجازی به عنوان پناهگاه امن پناه ببرد.
افسردگی: استفاده از اینترنت برای خوددرمانی و فرار از خلق افسرده و احساس پوچی.
اختلالات شخصیت: به ویژه اختلالات شخصیت مرزی یا اجتنابی که با مشکلات در تنظیم هیجانات و روابط بینفردی همراهند.
۳. افراد دارای کمبود حمایت اجتماعی و احساس تنهایی
این گروه شامل افرادی میشود که:
1- تجربه انزوای اجتماعی دارند (مانند سالمندان، افراد دور از خانواده، مهاجران).
2- در روابط واقعی احساس درک نشدن یا طردشدگی میکنند.
3- مهارتهای اجتماعی ضعیفی دارند.
برای این افراد، فضای مجازی جایگزینی برای برآوردن نیازهای بنیادین انسانی به ارتباط، تعلق و شنیده شدن میشود.
خطر زمانی مضاعف میگردد که این ارتباطات آنلاین، جایگزین کامل تعاملات واقعی شوند.
۴. افرادی با سابقه شخصی یا خانوادگی اعتیاد
آسیبپذیری نوروبیولوژیک مشترک: شواهد نشان میدهد افرادی که سابقه اعتیاد به مواد (یا حتی قمار) دارند یا در خانوادهای با این سابقه رشد کردهاند، ممکن است سیستم پاداش مغزی مشابهی داشته باشند که آنها را مستعد جستجوی تجربیات اعتیادآور دیگر، از جمله اعتیادهای رفتاری مانند اعتیاد اینترنتی، میکند.
یادگیری رفتارهای مقابله ای ناسالم: قرار گرفتن در حالت ناسالم مقابله با مشکلات.
۵. گروههای تحت فشارهای خاص محیطی
دانشجویان دور از خانه: که هم با فشارهای تحصیلی روبرویند و هم ممکن است شبکه حمایتی ضعیفی داشته باشند.
افراد با مشاغل پراسترس و ایزوله: یا مشاغلی که با ساعات طولانی کار با رایانه همراه است و مرز کار و فراغت را محو میکند.
نکته کلیدی: آسیبپذیری این گروهها به معنای قطعیت ابتلا نیست، بلکه نشاندهنده نیاز به آگاهی، نظارت و حمایت بیشتر از سوی خود فرد، خانواده و نظامهای بهداشتی-آموزشی است.
راهکارهای پیشگیری و درمان اعتیاد به گوشی و اینترنت
مقابله با اعتیاد اینترنتی نیازمند رویکردی چندسطحی است که از اقدامات فردی شروع شده و تا مداخلات تخصصی و تغییرات اجتماعی گسترش مییابد. هدف نهایی، نه حذف فناوری، بلکه ایجاد رابطهای متعادل و آگاهانه با آن است.
راهکارهای پیشگیری (سطح فردی و خانوادگی)
۱. آموزش دیجیتال سواد از کودکی و نوجوانی
1- آموزش مهارتهای انتقادی برای شناسایی طراحی اعتیادآور پلتفرمها (مانند پاداش متغیر، اسکرول بیپایان).
2- تقویت مهارتهای خودتنظیمی: تنظیم اهداف مشخص برای زمان استفاده، استفاده از تایمر.
3- تشویق به «حضور آگاهانه»: تمرین عدم استفاده از گوشی در موقعیتهای خاص مانند وعدههای غذایی یا مکالمات.
۲. ایجاد قوانین و ساختار در خانواده
1- وضع «قراردادهای دیجیتالی خانوادگی» با مشارکت همه اعضا (مثلاً عدم حضور گوشی در اتاق خواب، ساعات بیقطعی دیجیتال قبل از خواب).
2- طراحی «ایستگاههای شارژ» مشترک خارج از اتاقهای خواب.
3- الگوسازی مثبت توسط والدین در مدیریت استفاده از گوشی.
۳. تقویت زندگی در جهان واقعی و پر کردن خلأها
1- ترویج و برنامهریزی برای فعالیتهای جایگزین لذتبخش و اجتماعی (ورزش، هنر، طبیعتگردی).
2- سرمایهگذاری بر تقویت روابط عمیق چهرهبهچهره و مهارتهای اجتماعی.
راهکارهای درمانی و مداخلات تخصصی
زمانی که استفاده به سطح اختلال برسد، مداخله حرفهای ضروری است. درمان معمولاً چندوجهی است:
۱. رواندرمانیهای مبتنی بر شواهد
1- درمان شناختی-رفتاری (CBT): مؤثرترین روش بر شناسایی و تغییر افکار خودآیند منفی، باورهای ناسالم («حتماً باید همه پیامها را فوراً جواب دهم») و الگوهای رفتاری مشکلساز متمرکز است.
به فرد آموزش میدهد چگونه تکانهها را مدیریت کند و فعالیتهای جایگزین برنامهریزی شده داشته باشد.
2- درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT): به فرد کمک میکند تا بدون قضاوت، میل به استفاده را بپذیرد، اما در جهت ارزشهای واقعی زندگی خود (مثل تحصیل، خانواده) عمل کند.
3- خانوادهدرمانی: به ویژه برای نوجوانان حیاتی است. به حل تعارضات، بهبود ارتباط، و آموزش والدین برای مدیریت موثر و حمایتگر (نه تنبیهی) میپردازد.
۲. مدیریت محیط و فناوری
1- حذف محرکها: پاک کردن اپلیکیشنهای مشکلساز از گوشی اصلی، یا استفاده از گوشیهای سادهتر در دوره درمان.
2- استفاده از ابزارهای کنترلی: استفاده از اپلیکیشنهایی که دسترسی به سایتها یا اپها را در ساعات معینی مسدود میکنند (ماند Freedom، Cold Turkey).
3- تنظیم دقیق نوتیفیکیشنها: غیرفعال کردن همه اعلانهای غیرضروری و باقی گذاشتن فقط موارد حیاتی.
۳. بازپروری و ایجاد تعادل
1- بازیابی مهارتهای فراموش شده: برنامهریزی برای پر کردن اوقات با فعالیتهای سازنده و لذتبخش واقعی.
2- آموزش مدیریت زمان: تکنیکهایی مانند پومودورو برای افزایش تمرکز در کار و اختصاص زمان مشخص به استراحت.
3- درمان اختلالات همزمان: درمان دارویی یا رواندرمانی افسردگی، اضطراب یا ADHD زمینای، که شرط لازم برای موفقیت در درمان اعتیاد اینترنتی است.
راهکارهای اجتماعی و سیاستی
آگاهیبخشی عمومی: رسانهها و نهادهای آموزشی میتوانند با تولید محتوای علمی، خطرات طراحی اعتیادآور فناوری و راهکارهای مدیریت آن را به عموم مردم آموزش دهند.
اصلاح محیطهای آموزشی: مدارس و دانشگاهها میتوانند سیاستهای شفاف برای استفاده از تلفن همراه در کلاس تدوین کنند و مهارتهای تمرکز و مطالعه عمیق را تدریس کنند.
مسئولیتپذیری شرکتهای فناوری: فشار اجتماعی و قانونی برای شفافسازی در مورد الگوریتمها و طراحی اخلاقمحورتر پلتفرمها که به رفاه کاربر بیش از درگیری صرف توجه کند.
دسترسی به خدمات درمانی: گنجاندن اختلالات رفتاری دیجیتال تحت پوشش بیمههای سلامت و تربیت درمانگران متخصص در این حوزه.
نکته پایانی: خروج از چرخه اعتیاد اینترنتی، فرآیندی تدریجی است که نیازمند تعهد، صبر و اغلب کمک تخصصی دارد.
موفقیت در گرو نگاهی کلنگر است که هم به ریشههای روانی رفتار میپردازد، هم محیط فرد را اصلاح میکند و هم جایگزینهای معناداری برای زندگی واقعی ایجاد مینماید.
نتیجهگیری
اعتیاد به گوشی و اینترنت، پدیدهای پیچیده و چندبعدی است که به تدریج مرز بین استفاده مفید و وابستگی مخرب را محو میکند.
این اختلال رفتاری که ریشه در تعامل عوامل زیستی، روانی، اجتماعی و طراحی فناوری دارد، میتواند آسیبهای جدی بر سلامت روان، روابط بینفردی، عملکرد شغلی و تحصیلی و حتی سلامت جسمانی وارد کند.
همانطور که بررسی شد، گروههایی مانند نوجوانان، افراد با اختلالات روانی زمینای و کسانی که از حمایت اجتماعی کمتری برخوردارند، آسیبپذیری بیشتری در برابر این خطر نوظهور دارند.
با این حال، این چالش غیرقابل مدیریت نیست. راهکارهای مؤثر، از سطح فردی و خانوادگی آغاز شده و تا مداخلات تخصصی و تغییرات سیاستی گسترش مییابند.
درمان شناختی-رفتاری، تقویت مهارتهای خودتنظیمی، ایجاد قوانین خانوادگی شفاف، و پر کردن زندگی با فعالیتهای معنادار در جهان واقعی، از ارکان اصلی رویکرد مقابلهای هستند.
آگاهیبخشی عمومی و مسئولیتپذیری شرکتهای فناوری نیز نقش مکمل حیاتی ایفا میکنند.
هدف نهایی، نه طرد فناوری، بلکه احراز مجدد کنترل بر زندگی دیجیتال است. ایجاد تعادل آگاهانه، مستلزم شناخت عمیق از مکانیسمهای تاثیرگذار و تعهد جمعی برای ساختن محیطی است که در آن، فناوری در خدمت ارتقای کیفیت زندگی باشد، نه تخریب آن. اقدام به موقع و آگاهانه میتواند مانع از تبدیل این وابستگی به بحرانی عمیق در زندگی فردی و اجتماعی شود.
پربیننده ترین پست همین یک ساعت اخیر
منبع خبر "
عصر ایران" است و موتور جستجوگر خبر تیترآنلاین در قبال محتوای آن هیچ مسئولیتی ندارد.
(ادامه)
با استناد به ماده ۷۴ قانون تجارت الکترونیک مصوب ۱۳۸۲/۱۰/۱۷ مجلس شورای اسلامی و با عنایت به اینکه سایت تیترآنلاین مصداق بستر مبادلات الکترونیکی متنی، صوتی و تصویری است، مسئولیت نقض حقوق تصریح شده مولفان از قبیل تکثیر، اجرا و توزیع و یا هرگونه محتوای خلاف قوانین کشور ایران بر عهده منبع خبر و کاربران است.
