«افزایش تبخیر» و «کاهش بارندگی»؛ بازیگران اصلی پسروی کاسپین

به گزارش شمال نیوز،  پسروی و کاهش تراز آب دریای کاسپین در سال‌های اخیر به طور مشهود و چشمگیری مشاهده شده است و به گفته کارشناسان هنوز ادامه دارد. دریایی که در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ پیشروی آب آن خساراتی را به تاسیسات و ساختمان‌ها وارد کرده بود، از سال ۱۳۷۵ دوره‌ای از پسروی را آغاز کرد که همچنان ادامه دارد و گفته می‌شود با توجه به تغییرات اقلیمی و افزایش دما و کاهش بارش‌های روی پهنه دریا و همچنین کم شدن آورد آب رودخانه‌های اثرگذار در تامین آب کاسپین، قرار است تا سال‌ها بعد نیز ادامه داشته باشد.

پایین‌ترین تراز آب بزرگ‌ترین دریاچه جهان طی ۵۰۰ سال اخیر در سال ۱۳۵۶ ثبت شده است و اکنون آمارها می‌گویند امسال همان رکورد تکرار شده و با این روند، شکسته نیز می‌شود تا این پهنه آبی از کمترین تراز آبش در پنج سده اخیر نیز عبور کند.

بر اساس آمارها، پیشروی آب این دریا در دهه ۶۰ و ۷۰ تا سال ۱۳۷۴ ادامه داشت که در آن سال پیشروی ۲.۵ متری آب ثبت شده بود. اما از سال ۱۳۷۵ روند کاهشی تراز آب کاسپین آغاز شد و تا سال ۱۳۸۶ به طور طبیعی سالانه حدود ۲ تا سه سانتیمتر از تراز آب این دریا کاسته می‌شد که فرآیندی عادی در چرخه نوسان‌های کاسپین بود.

 روند طبیعی کاهش آب دریای شمالی ایران از سال ۱۳۸۶ شکلی تازه به خود گرفت و تشدید شد. به طوری که از کاهش ۲ تا سه سانتیمتری در هر سال، به کاهش سالانه ۹ تا ۱۰ سانتیمتری تراز آب رسید. این روند تا سال ۱۳۹۹ ادامه داشت و از سال ۱۴۰۰ شدت آن افزایش یافت. حالا پنج سال است که هر سال بیش از ۲۳ سانتیمتر از تراز آب کاسپین کاسته می‌شود. خروجی این داده‌ها نشان می‌دهد که از سال ۱۳۷۵ تا کنون تراز آب دریای خزر بیش از ۲۵۰ سانتیمتر کاهش یافته و نکته قابل توجه نیز این‌که افزون بر یک‌سوم از این کاهش مربوط به سال ۱۴۰۰ تا امروز است.

به گفته رئیس مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر، تغییر اقلیم نقش بسیار پررنگی در این روند کاهشی آب دریای کاسپین دارد.

سیده معصومه بنی‌هاشمی، ورودی آب رودخانه‌های منتهی به دریا، افزایش دما و کاهش بارش‌ها در پهنه دریا را عوامل اصلی اثرگذار در افت تراز آب این دریا بیان می‌کند و معتقد است که بر اساس مطالعات و داده‌های موجود، بیشترین سهم مربوط به تغییرات اقلیمی جهان و منطقه است.

وی در نشست بررسی کاهش تراز آب و پیامدهای پسروی دریای مازندران که با حضور استاندار و جمعی از مسولان دستگاه‌های مرتبط برگزار شد، به تشریح تازه‌ترین داده‌های مرتبط با این دریا پرداخت و گفت: بررسی‌های ملی و بین‌المللی نشان می‌دهد که بیشترین سهم در کاهش تراز آب دریای خزر مربوط به تغییرات اقلیمی است. زیرا حتی در سال‌هایی که ورودی آب رودخانه‌ها به ویژه رودخانه ولگا به دریای خزر عادی و حتی بیشتر از نرمال بود نیز روند کاهشی تراز آب این دریا ادامه داشت.

وی با بیان این‌که در ۱۰ سال اخیر دمای سطح آب دریای خزر بالاتر از نرمال و میانگین بلندمدت بود، اظهار کرد: بیشترین سهم کاهش تراز آب دریا مربوط به عوامل اقلیمی یعنی کاهش بارندگی و افزایش تبخیر است.

این مسوول تصریح کرد: اگرچه در حوضه پیرامونی دریای خزر شاهد کاهش آبدهی رودخانه‌ها هستیم، اما حتی در سال‌هایی که آبگیری رودخانه ولگا به عنوان اصلی‌ترین منبع تامین آب این دریا بیشتر از میانگین بود هم کاهش آب دریای خزر رقم خورد. یعنی افزایش آبدهی ولگا هم نتوانست جلوی روند کاهشی آب دریای خزر را بگیرد و فقط در آن سال میزان کاهش تراز آب را اندکی کمتر کرد.

رئیس مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر با اشاره به انجام مطالعاتی درباره آینده کاسپین در ۲۵ سال آینده گفت: مطالعاتی با سه سناریو انجام شده که با در نظر گرفتن همه عوامل و احتمالا اقلیمی و طبیعی، وضعیت تراز و پسروی آب دریا تا سال ۲۰۵۰ بررسی شود. بنا بر این مطالعات در شرایط خوش‌بینانه تا ۲۵ سال آینده حدود ۱.۸ متر تراز آب دریای خزر کمتر می‌شود. سناریوی دیگر شرایطی بینابینی را مبنا قرار داد که بر این اساس تراز آب دریا تا سه متر کاهش می‌یابد. اما در پیش‌بینی شرایط بدبینانه با در نظر گرفتن بالاترین سطح احتمالات، میزان افت تراز آب دریای خزر در سال ۲۰۵۰ به چهار متر نیز خواهد رسید.

بنی‌هاشمی با بیان این‌که برنامه‌ریزی برای سازگاری با شرایط کنونی دریای خزر ضروری است، اظهار کرد: در بند «ح» ماده ۴۰ قالنون برنامه هفتم پیشرفت کشور تاکید شده که «در راستای پایدار نمودن شرایط دریای خزر، دولت مکلف است مطالعات، تمهیدات و اقدامات لازم را انجام دهد.» بر همین اساس نیز از سال گذشته تدوین برنامه‌ای با عنوان «اقدام ملی سازگاری با نوسانات حدی دریای خزر» آغاز شده که پس از تایید، در آینده نزدیک برای تصویب به هیئت وزیران ارائه می‌شود تا به دستگاه‌ها ابلاغ شود.

وی افزود: مطالعات و پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند که از دوره نوسانات طبیعی دریای خزر گذر کردیم و به شرایط ویژه‌ای در این دریا می‌رسیم که ابعاد و پیامدهای آن گسترده خواهد بود. بیشترین چالش ناشی از این روند نیز برای سواحل شمالی کشورمان در محدوده جنوب شرقی دریا یعنی سواحل گمیشان و بخشی از خلیج گرگان خواهد بود. اما در مجموع کل استان‌های ساحلی ما تحت تاثیر این پسروی قرار می‌گیرند.

بر اساس اظهارات بنی‌هاشمی، یکی از چالش‌های اساسی و مهم ناشی از استمرار این پسروی متوجه تالاب مهم میانکاله و خلیج گرگان خواهد بود. تالابی که در سال‌های اخیر بخش زیادی از آن به دلیل خشکسالی، کم‌بارشی و پسروی دریای خزر دچار خشکی شدید شده و با روندی که کاسپین در این سال‌ها دارد باید منتظر افزایش گستره خشکی‌های آن نیز بود.

اما این تنها چالش ناشی از پسروی دریای خزر نیست. استمرار این روند فعالیت‌ بنادر سه‌گانه مازندران را دچار چالش می‌کند و حتی به فعالیت‌های صنعتی و اقتصادی وابسته به دریا و حتی تولید برق در نیروگاه نکا نیز آسیب می‌زند. در چنین شرایطی که امکان پیشگیری از روند کاهشی آب دریا وجود ندارد، سازگاری با این پدیده و اندیشیدن تدابیری ویژه به منظور پیشگیری از خسارت‌های احتمالی الزامی است. موضوعی که در قانون برنامه هفتم توسعه نیز بر آن تاکید شده نیاز است تا در سطح استانی هم مورد توجه مدیران ارشد مازندران قرار بگیرد.